तीन कारक तत्त्व त सजिलै सम्झिन्छन्, अर्थात् जन्म, मृत्यु र बसाइसराइ। तर एउटा फरक ध्यान दिनुहोस्, जुन प्रश्नमा उत्तर बलियो बनाउँछ।

जन्म र मृत्युले देशकै जम्मा जनसङ्ख्या फेर्छन्। कोही जन्मिँदा देशमा एक जना थपिनुहुन्छ, र कसैको मृत्यु हुँदा एक जना घट्नुहुन्छ।

तर देशभित्रको बसाइँसराइले देशको जम्मा जनसङ्ख्या फेर्दैन। कोही गाउँबाट सहर सर्नुभयो भने गाउँमा एक जना घट्नुहुन्छ र सहरमा एक जना थपिनुहुन्छ, तर देशको जम्मा सङ्ख्या उही रहन्छ।

अर्थात् बसाइँसराइले मानिस कति छन् भन्ने कुरा फेर्दैन, कहाँ छन् भन्ने कुरा फेर्छ।

यसैले पाठको परिणाम खण्डमा बसाइँसराइको बुँदा फरक छ। त्यहाँ अभावको कुरा छैन, व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन्छ भन्ने कुरा छ। समस्या सङ्ख्याको होइन, ठाउँको भिडको हो।

यी सात बुँदा जस्ताको तस्तै घोक्नुभन्दा तीन थुप्रोमा बाँड्नुहोस्। अनि उत्तर लेख्न सजिलो हुन्छ।

पहिलो थुप्रो, जनसङ्ख्या बढी हुँदाका असर। बुँदा १, ३, ५ र ६ यसैमा पर्छन्, अर्थात् स्रोत र साधनको कमी, खाद्यान्न तथा रोजगारी र आवासको कमी, महामारी फैलने जोखिम र वातावरण प्रदूषण।

दोस्रो थुप्रो, जनसङ्ख्या कम हुँदाका असर। बुँदा २ र ७ यसैमा पर्छन्, अर्थात् देश विकासका लागि आवश्यक जनशक्तिको कमी र उपलब्ध स्रोतसाधनको उपयोग गर्न कठिनाइ।

तेस्रो थुप्रो, बसाइँसराइको असर। बुँदा ४ यसैमा पर्छ, अर्थात् कुनै एक ठाउँमा बसाइँसराइ गरी जाँदा त्यस ठाउँमा जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन्छ।

अब यो बाँडफाँडले जे देखाउँछ, त्यही यस पाठको दोस्रो ठुलो कुरा हो।

माथिका तीन थुप्रो हेर्नुहोस्। जनसङ्ख्या बढी हुँदा पनि समस्या छ र कम हुँदा पनि समस्या छ।

बढी हुँदाको समस्या सजिलै बुझिन्छ, किनभने एउटै स्रोत धेरै मानिसमा बाँड्नुपर्दा भाग सानो हुन्छ।

तर कम हुँदाको समस्या पनि उत्तिकै गम्भीर छ। देशमा खेत छ तर जोत्ने मानिस छैनन्, कारखाना छ तर काम गर्ने मानिस छैनन् भने त्यो स्रोत खेर जान्छ। यही कुरा बुँदा सातले भनेको हो, अर्थात् उपलब्ध स्रोतसाधनको उपयोग गर्न कठिनाइ हुन्छ।

यसैले जनसङ्ख्याको विषयमा लक्ष्य घटाउनु होइन। लक्ष्य सन्तुलन हो।

यही कारण यस एकाइको नाम जनसङ्ख्या घटाउने भन्ने होइन, जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन भन्ने राखिएको छ। व्यवस्थापन भनेको सङ्ख्या र स्रोतबिच मेल मिलाउनु हो।