पहिलो परिभाषामा दुई शब्द छन् जुन प्रायः छुटाइन्छ, निश्चित स्थान र निश्चित समय। अर्थात् जनसङ्ख्या भन्दा कहाँको र कहिलेको भन्ने पनि भन्नुपर्छ, नत्र सङ्ख्याको अर्थ रहँदैन।

अब मुख्य कुरामा जाऔँ। एउटा प्रश्न सोच्नुहोस्। मानौँ दुई ठाउँको जनसङ्ख्या ठ्याक्कै बराबर छ। के ती दुई ठाउँ उस्तै हुन्?

पर्दैन। एउटा ठाउँमा धेरैजसो बालबालिका हुन सक्छन् र अर्कोमा धेरैजसो ज्येष्ठ नागरिक। पहिलोलाई धेरै विद्यालय चाहिन्छ, दोस्रोलाई धेरै स्वास्थ्य सेवा।

अर्थात् जनसङ्ख्या भनेको सङ्ख्या मात्र होइन, त्यो सङ्ख्याभित्रको बनोट हो। योजना बनाउन आकार मात्र थाहा भएर पुग्दैन, बनोट थाहा हुनुपर्छ।

यसैले भनिएको छ, जनसाङ्ख्यिक बनोटले देश, समाज र समुदायको जनसङ्ख्याको स्थिति देखाउँछ। यसले उमेर, लिङ्ग, जाति, धर्म, पेसा र भाषा आदिको आधारमा जनसङ्ख्याको अवस्था देखाउँछ।

गोलाकार चित्रमा हेर्नुहोस्। आश्रित जनसङ्ख्या ३५ र ८ जोड्दा ४३ प्रतिशत हुन्छ, जबकि सक्रिय जनसङ्ख्या ५७ प्रतिशत छ।

यसको अर्थ के हो? काम गर्न सक्ने उमेरका मानिस बढी छन्। यो देशका लागि ठुलो अवसर हो, किनभने उत्पादन गर्ने हात धेरै हुनु अर्थतन्त्रका लागि बल हो।

तर एउटा शर्त पनि छ। सक्रिय उमेरमा हुनु र वास्तवमै काम पाउनु दुई फरक कुरा हुन्। काम गर्न सक्ने उमेरका मानिसले रोजगारी नपाए त्यो अवसर खेर जान्छ।

यसैले यो तथ्याङ्कले एउटा सन्देश दिन्छ, यी ५७ प्रतिशतका लागि शिक्षा, सिप र रोजगारीको व्यवस्था गर्नु राज्यको प्राथमिकता हुनुपर्छ। यही कुरा हामी यस एकाइका पछिल्ला पाठमा फेरि भेट्नेछौँ।

यो तालिका जनगणनाका अङ्क हुन्, अर्थात् कति मानिसले कुन धर्म मान्नुहुन्छ भन्ने गन्ती।

यहाँ एउटा कुरा प्रस्ट राख्नुहोस्। यो तालिकाले कुनै धर्म ठुलो वा सानो भन्दैन। सङ्ख्याले महत्त्व नाप्दैन। नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई आफ्नो धर्म मान्ने स्वतन्त्रता दिएको छ, र यो कुरा नागरिक चेतनाको एकाइमा हामीले पढिसकेका छौँ।

त्यसैले यो तालिका पढ्दा तुलना गर्ने वा टिप्पणी गर्ने होइन। यसको काम एउटै हो, अर्थात् देशको विविधता कति फराकिलो छ त्यो देखाउनु।

अन्तिम वाक्यमा ध्यान दिनुहोस्। तालिकामा नामिएका बाहेक प्रकृति, जैन, शिख, बहाई र अन्य धर्म मान्ने मानिस पनि छन्। अर्थात् सूची कहिल्यै पूरा हुँदैन र अन्य भन्ने कोठाभित्र पनि थुप्रै समुदाय अटाएका हुन्छन्।

माथिको तालिकाको तेस्रो स्तम्भ माथिबाट तल पढ्नुहोस्। एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ।

हरेक तथ्याङ्कको पछाडि एउटा निर्णय हुन्छ। उमेरको तथ्याङ्कले विद्यालय कति चाहिन्छ भन्ने बताउँछ। लिङ्गको तथ्याङ्कले कार्यक्रम कस्तो बनाउने भन्ने बताउँछ। भाषाको तथ्याङ्कले कुन भाषामा पढाउने भन्ने बताउँछ।

यसैले जनगणना केवल गन्ती होइन। यो देशले आफूलाई चिन्ने तरिका हो, र आफूलाई नचिनी योजना बन्दैन।

यही कारण जनसाङ्ख्यिकीलाई जनसङ्ख्याको वैज्ञानिक अध्ययन भनिएको हो। यो अनुमानमा होइन, तथ्याङ्कमा आधारित हुन्छ।