पाठमा एउटा शब्द आउँछ: जलस्रोत बहुउपयोगी हुन्छ। यसको अर्थ धेरै काममा आउने भन्ने त हो नै, तर यसमा त्योभन्दा गहिरो कुरा छ।

सोच्नुहोस्। कोइला एक पटक जल्छ र सकिन्छ। खानीबाट निकालिएको ढुङ्गा एक पटक प्रयोग भएपछि खानीमा फर्किँदैन।

तर पानी फरक छ। पानीले टर्बाइन घुमाउँछ, तर घुमाइसकेपछि पनि पानी बाँकी नै रहन्छ। त्यही पानी तल बगेर खेत सिँचाइ गर्न सक्छ। त्यही नदीमा डुङ्गा चल्न सक्छ। र त्यही पानी शुद्ध पारेर खानेपानीका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यही नै बहुउपयोगी शब्दको साँचो अर्थ हो, अर्थात् एउटै पानीले चार काम गर्न सक्छ। जलविद्युत्, सिँचाइ, खानेपानी र जल यातायात।

त्यसैले भनिएको छ, जल सम्पदाको समुचित व्यवस्थापन र विकासमार्फत नै जलविद्युत्, सिँचाइ, खानेपानी र जल यातायातजस्ता पूर्वाधारको विकासलाई अगाडि बढाउन सकिन्छ।

माथिका दुई चुनौती ध्यान दिएर फेरि पढ्नुहोस्। तिनमा कतै पानी नपुगेको कुरा छ? कतै नदी नभएको कुरा छ?

छैन। दुवै चुनौती व्यवस्थापनका हुन्, स्रोतका होइनन्।

अर्थात् नेपालसँग पानी छ, नदी छन् र भिरालो भूबनोट पनि छ। अड्किएको ठाउँ स्रोत होइन, काम गर्ने तरिका हो।

अघिल्लो पाठमा हामीले ठिक यही ढाँचा देख्यौँ। त्यहाँ उत्पादन थियो तर बजारसम्म पुग्ने बाटो थिएन। यहाँ पानी छ तर आयोजना समयमा सकिँदैन। दुवै ठाउँमा समस्या स्रोतमा नभई व्यवस्थापनमा छ।

यो अभ्यासमा सोधिने प्रश्न हो, त्यसैले कारण क्रम मिलाएर राख्नुहोस्।

पहिलो, वर्षामा भर पर्नुपर्दैन। सिँचाइ नभएको खेती आकाशे पानीमा निर्भर हुन्छ, र पानी नपरे बाली सुक्छ तथा धेरै परे बाली कुहिन्छ। सिँचाइले यही अनिश्चितता हटाउँछ।

दोस्रो, वर्षमा एकभन्दा बढी बाली लिन सकिन्छ। यसैले सीमित जमिनबाटै बढी उत्पादन निस्किन्छ, र पाठले भनेको उत्पादकत्व बढ्नु यही हो।

तेस्रो, बाली छनोट फराकिलो हुन्छ। धेरै पानी चाहिने बाली पनि लगाउन सकिन्छ, र यसैलाई पाठले कृषि उत्पादनको विविधीकरण भनेको हो।

चौथो, व्यावसायीकरण सम्भव हुन्छ। बजारमा बेच्न निश्चित परिमाण र निश्चित समयमा उत्पादन चाहिन्छ, र त्यो सिँचाइबिना सुनिश्चित हुँदैन।

यसैले पाठले भनेको छ, कृषिको व्यावसायीकरण तथा उत्पादनको विविधीकरण दुवैमा सिँचाइको ठुलो भूमिका हुन्छ।

नेपाल भूपरिवेष्टित देश हो, अर्थात् चारैतिर भूमिले घेरिएको र समुद्रसँग सिधै नजोडिएको देश।

यसको असर व्यापारमा पर्छ। संसारको धेरैजसो ठुलो व्यापार पानीजहाजबाट हुन्छ, किनभने त्यो सबैभन्दा सस्तो तरिका हो। तर नेपालको सामान समुद्रसम्म पुग्न अर्को देश हुँदै जानुपर्छ, र त्यसले समय, खर्च र झन्झट तीनै थप्छ।

यसैले जल यातायातमार्फत समुद्रसम्म पहुँच पुर्‍याउन सकेमा निर्यात हुने सामानको ढुवानी सुरक्षित र सहज हुन्छ र वैदेशिक व्यापारमा टेवा पुग्छ।

यही विषय एकाइ ९ को पहिलो पाठमा फेरि आउनेछ। अहिलेलाई यति सम्झनुहोस्: जल यातायात केवल डुङ्गा चलाउने कुरा होइन, यो व्यापारको बाटो पनि हो।