अघिल्लो पाठमा हामीले देख्यौँ, नेपालमण्डल तीन टुक्रा भयो। आज त्यही ढाँचा उपत्यकाबाहिर पनि देखिन्छ। तर यहाँ एउटा नयाँ कुरा थपिन्छ।

टुक्रिने दुई तरिका छन्।

पहिलो, बाहिरबाट: केन्द्र कमजोर हुँदा किनारा आफैँ छुट्टिन्छ। खस राज्य कमजोर बन्दै गएपछि सिँजाली राजाहरूले ठाउँ ठाउँमा खटाएका सामन्त र शासकहरू स्वतन्त्र बन्दै गए। यसैगरी बाइसी र चौबिसी राज्य बने।

दोस्रो, भित्रबाट: राज्य आफैँले बाँडिदिन्छ, वा दरबारभित्रको कलहले टुक्रिन्छ। मुकुन्द सेनले आफ्ना छोराहरूलाई राज्य विभाजन गरिदिए। पछि मकवानपुरको दरबारमा आन्तरिक कलहले गर्दा त्यो राज्य पनि टुक्रियो।

अनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा: यक्षमल्लको कथा र मुकुन्द सेनको कथा उही हो। दुवैले सन्तानलाई राज्य बाँडिदिए, र दुवै ठाउँमा नतिजा उही भयो।

सामन्त भनेको राजाले कुनै क्षेत्र हेर्न खटाएको शासक हो। अर्थात् सुरुमा ती स्वतन्त्र राजा थिएनन्, केन्द्रको तर्फबाट काम गर्ने शासक थिए।

अब साङ्लो हेर्नुहोस्। केन्द्र बलियो हुँदा सामन्तले केन्द्रको आदेश मान्छ। केन्द्र कमजोर हुँदा त्यही सामन्त आफैँ राजा बन्छ।

यही एउटा वाक्यले बाइसी राज्य कसरी बने भन्ने पूरै जवाफ दिन्छ। नयाँ राज्य बाहिरबाट आएका होइनन्, पुरानै राज्यभित्रका शासक छुट्टिएर बनेका हुन्।

पहिलो दुई हरफ हेर्नुहोस्। राज्य बन्दै र बढ्दै गएको छ। रुद्र सेनले स्थापना गरे, मुकुन्द सेनले कोसी नदीसम्म विस्तार गरे। यहाँसम्म कथा माथितिर जाँदै छ।

अब तेस्रो हरफ हेर्नुहोस्। यहीँ मोड आउँछ। मुकुन्द सेनले आफ्ना छोराहरूलाई राज्य विभाजन गरिदिए, र त्यसपछिका हरेक हरफ तलतिर झर्छन्। पाल्पा चार टुक्रा भयो, अनि मकवानपुर फेरि दुई टुक्रा भयो।

अर्थात् जुन हातले राज्य बनायो, त्यसैको अर्को पुस्ताले त्यसलाई टुक्र्यायो।

अघिल्लो पाठ सम्झनुहोस्। यक्षमल्लको निधनपछि उनका छोराहरू राज्य विखण्डन गर्ने काममा लागे, र नेपालमण्डल तीन टुक्रा भयो।

यो पाठमा मुकुन्द सेनले आफ्ना छोराहरूलाई राज्य विभाजन गरिदिए, र पाल्पा चार टुक्रा भयो।

ठाउँ फरक, समय फरक, वंश फरक। तर ढाँचा उही। उपत्यकाभित्र पनि उही, पूर्वतिर पनि उही।

यसैले शिक्षकले भन्नुभयो, मध्यकालीन नेपालको इतिहासमा राज्यहरू कहिले एकीकृत हुने त कहिले खण्डित भएका रहेछन्। यही एउटा वाक्यले पाठ १ र पाठ २ दुवैलाई बाँध्छ।