होहल्ला, कोलाहल, त्रास र भयरहित स्वस्थ मानसिक तथा शारीरिक स्थिति शान्ति हो। कसैलाई कुनै काम बिना अवरोध स्वतन्त्रपूर्वक गर्न पाउने अवस्था पनि शान्ति हो। व्यक्तिले स्वतन्त्र र आनन्दपूर्वक आफ्ना क्रियाकलाप सञ्चालन गर्न शान्तिको आवश्यकता पर्छ।
शान्ति भन्नेबित्तिकै धेरैले झगडा नहुनु भन्ने बुझ्छन्। त्यो आधा मात्र हो।
यस पाठमा आउने आठ अवस्था ध्यान दिएर हेर्नुहोस्। केही अवस्था नहुनुका छन्, जस्तै अन्याय, डर, हिंसा, युद्ध वा लडाइँ नहुनु र हिंसाको अवशेष नरहनु। तर बाँकी अवस्था हुनुका छन्, जस्तै न्याय पाउनु, माया र ममता पाउनु, आपसमा सम्मान हुनु, आनन्दमा रहनु र सामाजिक न्याय विद्यमान रहनु।
त्यसैले शान्तिका दुई पखेटा छन्। एउटा पखेटाले भन्छ, के नहुनुपर्छ। अर्को पखेटाले भन्छ, के हुनुपर्छ।
यसको प्रमाण पाठकै एउटा वाक्यमा छ: सामाजिक न्यायको अभावमा समाजभित्र अप्रत्यक्ष रूपमा हिंसा मौलाउन पुग्छ। अर्थात् कसैले झगडा नगरे पनि न्याय नभएको ठाउँमा हिंसा लुकेरै चलिरहेको हुन्छ। चुपचाप सहनुलाई शान्ति भन्न मिल्दैन।
शान्तिको अवधारणा
परिभाषामा तीन कुरा सँगै आएका छन्, र तीनै फरक हुन्।
| परिभाषाको भाग | यसले भन्न खोजेको कुरा |
|---|---|
| होहल्ला र कोलाहल नहुनु | वरिपरिको वातावरण शान्त हुनु |
| त्रास र भय नहुनु | मनमा डर नहुनु |
| स्वस्थ मानसिक र शारीरिक स्थिति | मन र शरीर दुवै ठिक हुनु |
| बिना अवरोध स्वतन्त्रपूर्वक काम गर्न पाउनु | चाहेको काम गर्न कसैले नरोक्नु |
पहिला तीन भाग सुन्दा अनुमान गर्न सकिन्छ। तर चौथो भाग नयाँ छ, र यसैले शान्तिलाई स्वतन्त्रतासँग जोडिदिन्छ।
सोच्नुहोस्, कुनै ठाउँमा होहल्ला छैन, झगडा पनि छैन, तर त्यहाँ कसैले आफ्नो कुरा भन्न पाउँदैन र चाहेको काम गर्न पाउँदैन। त्यो ठाउँ शान्त देखिन्छ, तर शान्त होइन। त्यहाँ आवाज नआउनुको कारण डर हो, सन्तुष्टि होइन।
यही कारणले परिभाषामा बिना अवरोध र स्वतन्त्रपूर्वक दुई शब्द राखिएका हुन्।
शान्ति स्थापना हुने अवस्था
निम्नलिखित अवस्था सिर्जना भएमा शान्ति स्थापना गर्न सकिन्छ।
| पखेटा | अवस्था |
|---|---|
| हुनुपर्ने कुरा | आनन्दमा रहनु, रमाउनु |
| अरूलाई बाधा नपुर्याई चाहेका कुरा पूरा गर्नु | |
| न्याय पाउनु | |
| माया र ममता पाउनु | |
| आपसमा सम्मान गर्नु | |
| नहुनुपर्ने कुरा | अन्याय, डर, हिंसा, युद्ध वा लडाइँको स्थिति नहुनु |
| हिंसाको अवशेष नरहनु | |
| सामाजिक न्याय विद्यमान रहनु |
यो अवस्था प्रायः छिटो पढेर छाडिन्छ, तर यो गहिरो कुरा हो। अवशेष भनेको बाँकी रहेको चिन्ह वा असर हो।
कुनै ठाउँमा हिंसा भयो र त्यो अहिले रोकियो। तर त्यहाँ डर बाँकी छ, रिस बाँकी छ, अविश्वास बाँकी छ र भत्किएका सम्बन्ध जोडिएका छैनन्। त्यो अवस्था शान्ति होइन, त्यो हिंसा रोकिएको मात्र हो।
अघिल्लो पाठको अन्तिम पाइला सम्झनुहोस्, पछिसम्म पनि द्वन्द्व हुन नदिने उपाय अवलम्बन गर्ने। त्यही पाइलाले नै हिंसाको अवशेष हटाउँछ।
शान्ति स्थापित हुने व्यवहार
शान्ति व्यवहारबाट बन्छ, र त्यो व्यवहार तीन घेरामा फैलिन्छ। भित्र, बिचमा र बाहिर।
पहिलो घेरा: आन्तरिक शान्ति
शान्ति स्थापनाका लागि आन्तरिक शान्ति महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। तनावरहित रहनु, सकारात्मक सोच राख्नु र योग तथा ध्यान गर्ने कुराले आन्तरिक शान्ति स्थापित गर्न मदत मिल्छ।
यो अभ्यासमा सोधिने प्रश्न हो, त्यसैले कारण प्रस्ट राख्नुहोस्।
पहिलो, आफूसँग नभएको कुरा अरूलाई दिन सकिँदैन। मनमा रिस र तनाव बोकेको व्यक्तिले नम्र बोली र असल व्यवहार गर्न सक्दैन।
दोस्रो, तनावमा रहेको मनले सानो कुरालाई पनि ठुलो बनाउँछ। त्यसैले द्वन्द्व सुरु हुने सम्भावना बढ्छ।
तेस्रो, शान्ति आफैँमा बानी हो र बानी भित्रैबाट सुरु हुन्छ। बाहिरबाट थोपरिएको शान्ति डरमा टिक्छ, र डरमा टिकेको शान्ति स्थायी हुँदैन।
दोस्रो घेरा: शान्ति संस्कृति
अरूको विचारको सम्मान गर्ने, अरूलाई सहयोग गर्ने र अरूप्रति समभाव राख्ने कार्यले शान्ति संस्कृतिको वृद्धि गर्छ।
यसका साथै आत्मसम्मान गर्ने, अरूलाई सम्मान गर्ने, पारदर्शी हुने तथा असल सोच, भाव र व्यवहार गर्ने जस्ता कुराले शान्ति स्थापनाका लागि मदत पुग्छ।
अरूलाई बाधा नपुर्याउनु, अरूको आत्मसम्मानमा ठेस नपुर्याउनु र समाजको अहित हुने कार्य नगर्नु पनि शान्ति स्थापनाका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। समस्या शान्तिपूर्ण तरिकाले समाधान गर्ने, नम्र बोली र असल व्यवहार गर्ने काम पनि शान्ति स्थापित गर्ने कार्य हुन्।
तेस्रो घेरा: सामाजिक न्याय
तेस्रो घेरा समाजको हो, र यहीँ पाठको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वाक्य आउँछ। सामाजिक न्यायको अभावमा समाजभित्र अप्रत्यक्ष रूपमा हिंसा मौलाउन पुग्छ।
हिंसा भन्नेबित्तिकै हामी कुटपिट वा लडाइँ सम्झन्छौँ। त्यो प्रत्यक्ष हिंसा हो, र त्यो देखिन्छ।
तर अप्रत्यक्ष हिंसा देखिँदैन। कसैलाई जन्मकै आधारमा अवसरबाट रोक्नु, कसैलाई श्रमको उचित मूल्य नदिनु, कसैको कुरा कहिल्यै नसुन्नु, यी सबै अप्रत्यक्ष हिंसा हुन्। यहाँ कसैले हात उठाएको हुँदैन, तर हानि उही हुन्छ।
यसैले भनिन्छ, जहाँ न्याय छैन, त्यहाँ शान्ति देखिन सक्छ तर हुँदैन। यो एकाइ ४ को पाठ १ सँग सिधै जोडिन्छ, जहाँ हामीले असमानता, विभेद र शोषणलाई सभ्य समाजको बाधा भन्यौँ।
विद्यालय शान्ति क्षेत्र
विद्यालयमा शान्ति स्थापना गर्न के के गर्नुपर्छ, तल दिइएको छ।
| के गर्ने | यसले के दिन्छ |
|---|---|
| भयमुक्त वातावरण सिर्जना गर्ने | विद्यार्थीले डरबिना बोल्न र सोध्न पाउँछ |
| भेदभावरहित वातावरण बनाउने | कोही पनि जन्म वा हैसियतका आधारमा पछि पर्दैन |
| विद्यालयका गतिविधिमा सबैले सहभागिता जनाउने | कोही छुट्दैन र सबैले अपनत्व महसुस गर्छन् |
| हिंसात्मक गतिविधि सञ्चालन नगर्ने | विद्यालय सुरक्षित रहन्छ |
| विद्यालयको नियम र अनुशासनको पालना गर्ने | विवाद टुङ्ग्याउने साझा आधार बन्छ |
| बालमैत्री सिकाइ सहजीकरण क्रियाकलाप सञ्चालन गर्ने | सिकाइ डरको होइन, रुचिको विषय बन्छ |
यस्तो अवस्था सिर्जना हुँदा मात्र विद्यालय शान्ति क्षेत्र बन्न सक्छ।
यो प्रश्न अभ्यासमा सोधिन्छ। कारण यी हुन्।
पहिलो, डरमा सिकाइ हुँदैन। डराएको मनले सोध्न सक्दैन, र नसोधी सिकाइ पूरा हुँदैन।
दोस्रो, विद्यालय समाजको नमुना हो। पाठ ४ मा हामीले पढ्यौँ, शिक्षक र विद्यार्थीको आनीबानी अनुकरणीय भएमा त्यसको प्रभाव समाजमा पर्छ। शान्तिको बानी यहीँ बस्छ।
तेस्रो, विद्यालय सबैको साझा ठाउँ हो। यहाँ फरक फरक पृष्ठभूमिका विद्यार्थी सँगै आउँछन्, त्यसैले भेदभावरहित वातावरण बनाउन सक्ने सबैभन्दा सजिलो ठाउँ यही हो।
चौथो, विद्यालयमा कुनै पनि किसिमको भय वा हिंसा भयो भने त्यसको असर पढाइमा मात्र होइन, विद्यार्थीको भविष्यमै पर्छ।
यो एकाइको अन्तिम पाठ हो, त्यसैले छ ओटा पाठ एउटै लहरमा राखेर हेरौँ। यी छुट्टाछुट्टै विषय होइनन्, एउटै प्रश्नका छ ओटा जवाफ हुन्।
पाठ १: हामीलाई कस्तो समाज चाहिएको हो? सभ्य समाज।
पाठ २: बाटोमा के छ? विकृति र सामाजिक समस्या।
पाठ ३: तिनबाट कसरी बच्ने? चेतना, बानी, कानुन र अवसर।
पाठ ४: यो काम कसले गर्ने? विद्यालय, सङ्घसंस्था र सरकारी निकाय।
पाठ ५: बिचमा झगडा पर्यो भने? द्वन्द्व व्यवस्थापनका छ पाइला।
पाठ ६: यी सबै गर्दा अन्त्यमा के बन्छ? शान्ति।
त्यसैले शान्ति यस एकाइको एउटा पाठ मात्र होइन, बाँकी पाँचै पाठको नतिजा हो।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठका केही शब्द दैनिक बोलीचालीमा मिल्दाजुल्दा अर्थमा प्रयोग हुन्छन्, तर यहाँ तिनको ठ्याक्कै अर्थ छ। ध्यान दिएर पढ्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| शान्ति | होहल्ला, कोलाहल, त्रास र भयरहित स्वस्थ मानसिक तथा शारीरिक स्थिति |
| कोलाहल | धेरै मानिसको मिसिएको ठुलो आवाज |
| त्रास | ठुलो डर वा आतङ्क |
| भयरहित | डर नभएको |
| अवरोध | बाटोमा आउने रोकावट |
| स्वतन्त्रपूर्वक | कसैको रोकावटबिना, आफ्नै इच्छाले |
| अवशेष | बाँकी रहेको चिन्ह वा असर |
| विद्यमान | अहिले रहेको वा भइरहेको |
| सामाजिक न्याय | समाजका सबैलाई अवसर र अधिकार बराबर पुग्ने अवस्था |
| आन्तरिक शान्ति | मनभित्रको शान्त अवस्था |
| तनावरहित | चिन्ता र दबाब नभएको |
| ध्यान | मन एकाग्र पारी शान्त बनाउने अभ्यास |
| शान्ति संस्कृति | शान्तिपूर्ण व्यवहार नै साझा बानी बनेको अवस्था |
| समभाव | सबैलाई बराबर ठान्ने भावना |
| अप्रत्यक्ष हिंसा | हात नउठाई पनि अन्यायमार्फत पुर्याइने हानि |
| मौलाउनु | बढ्दै र फैलिँदै जानु |
| आत्मसम्मान | आफूप्रति राखिने इज्जत र स्वाभिमान |
| पारदर्शी | लुकाइ नराखी खुला रूपमा काम गर्ने |
| ठेस पुर्याउनु | मन दुखाउनु वा चोट पुर्याउनु |
| अहित | नराम्रो वा हानि |
| नम्र | विनम्र र मीठो व्यवहार भएको |
| भयमुक्त | डर हटाइएको |
| बालमैत्री | बालबालिकाका लागि सहज र अनुकूल |
| सहजीकरण | काम वा सिकाइ सजिलो बनाइदिने प्रक्रिया |
| शान्ति क्षेत्र | कुनै पनि किसिमको भय र हिंसा नहुने घोषित ठाउँ |
| आचारसंहिता | पालना गर्नुपर्ने व्यवहारका लिखित नियम |
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ६) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
होहल्ला, कोलाहल, त्रास र भयरहित स्वस्थ मानसिक तथा शारीरिक स्थिति शान्ति हो।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।