सामाजिक समस्या समाधानमा विभिन्न निकायको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विद्यालय सामाजिक समस्या समाधानमा जिम्मेवार निकाय हो। विभिन्न सरकारी सङ्घसंस्था र गैरसरकारी संस्थाहरूले पनि सामाजिक समस्या समाधानमा काम गरिरहेका छन्। त्यस्तै अन्य निकायहरूमा राष्ट्रिय स्तरमा क्रियाशील सामाजिक सङ्घसंस्थाहरू पर्छन्।
अघिल्लो पाठमा हामीले चार खम्बा पढ्यौँ: चेतना, बानी, कानुन र अवसर। तर त्यहाँ एउटा प्रश्न बाँकी थियो। यी खम्बा कसले उठाउँछ?
आजको पाठ त्यही प्रश्नको जवाफ हो। यहाँ आउने हरेक निकाय कुनै न कुनै खम्बासँग जोडिएको छ।
चेतना र बानी: विद्यालय, धार्मिक तथा सामाजिक सङ्घसंस्था, रेडक्रस र स्काउट।
कानुन: केन्द्रीय सरकारी निकाय, नेपाल प्रहरी, अदालत र न्यायिक समिति।
अवसर र स्रोत: पेसागत सङ्घ सङ्गठन र गैरसरकारी संस्था।
त्यसैले यो पाठ नामको सूची होइन। यो चार खम्बा उठाउने हातहरूको सूची हो। कुनै निकायको भूमिका सोधिँदा उसले कुन खम्बा उठाउँछ भन्ने सोच्नुहोस्, उत्तर आफैँ आउँछ।
(क) विद्यालयको भूमिका
विद्यालय शिक्षाको केन्द्र हो। व्यक्तिको चरित्र निर्माणमा विद्यालयको ठुलो भूमिका रहेको हुन्छ।
असल शिक्षाका उदाहरण के हुन् भन्ने कुरा प्रस्ट छ। स्वावलम्बनको पाठ सिक्नु, अनुशासनमा रहनु, कुलत विरुद्धको सचेतना जागृत गर्नु र आफ्नो परम्परा तथा रीतिस्थितिको ज्ञान पाउनु विद्यालयमा दिइने असल शिक्षाका उदाहरण हुन्।
खर्चिलो रहनसहनबाट समाजमा पर्न सक्ने असरप्रति सजगता अपनाउन पनि असल शिक्षा नै चाहिन्छ, र त्यो विद्यालयबाट नै सम्भव हुन्छ।
माथिका चार उदाहरण एक पटक फेरि हेर्नुहोस्। हरेकले फरक विकृतिको जरा काट्छ।
स्वावलम्बन सिकेको विद्यार्थी अरूको भर पर्दैन, त्यसैले उसलाई फकाउन गारो हुन्छ।
अनुशासन बसेको विद्यार्थीलाई नियम मान्न सजिलो हुन्छ, त्यसैले कानुनको पालना पनि बुझेर गर्छ।
कुलत विरुद्धको सचेतना ले मादक पदार्थ र जुवातासजस्ता विकृतिबाट बचाउँछ।
परम्परा र रीतिस्थितिको ज्ञान ले पहिचान दिन्छ, त्यसैले अन्धाधुन्ध नक्कल गर्ने बानी बस्दैन।
अतिरिक्त क्रियाकलापको भूमिका
विद्यालयमा गरिने अतिरिक्त क्रियाकलाप र रचनात्मक गतिविधिका माध्यमबाट पनि आपसमा मेलमिलापको भावना जागृत हुन्छ। आपसी छलफलबाट सामूहिक काम गर्ने बानीको विकास हुन्छ। यसबाट समानताको भावना जागृत भई सामाजिक विकृति सिर्जना हुन पाउँदैन।
सामाजिक विकृति विरुद्ध र्याली र वक्तृत्वकला प्रतियोगिता मार्फत पनि विद्यार्थीलाई सचेत गर्न सकिन्छ। सडक नाटक, गीत, कविता र नाटकमार्फत पनि यस्ता अभियानहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
विद्यालय: सभ्यताको अग्रणी संस्था
विद्यालय सामाजिक सभ्यताको विकासको अग्रणी संस्था हो। विद्यालयका शिक्षक र विद्यार्थीको आनीबानी र अनुशासन अनुकरणीय भएमा यसको सकारात्मक प्रभाव समाजमा पर्छ। त्यसैले सामाजिक समस्या समाधानमा विद्यालयको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।
माथिको हरफमा एउटा शब्द छ, अनुकरणीय। यसको अर्थ हो, हेरेर सिक्न लायक।
ध्यान दिनुहोस्, यहाँ पढाइको कुरा गरिएको छैन। विद्यालयले पढाएर मात्र होइन, देखाएर सिकाउँछ। पाठमा समानता भनेर पढाइयो तर कक्षामा कोही हेपिन्छ भने त्यो पढाइ काम लाग्दैन। उल्टै त्यसले विद्यार्थीलाई सिकाउँछ कि भनिने कुरा र गरिने कुरा फरक हुन सक्छन्।
यही कारणले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैको आनीबानी उल्लेख गरिएको हो। विद्यार्थीले जे देख्छ, त्यही घर लैजान्छ, र त्यही समाजमा फैलिन्छ। अभ्यासको प्रश्न विद्यालय सामाजिक सभ्यताको प्रतीक हो भन्ने भनाइ पुष्टि गर्नुहोस् भन्ने सोधिँदा यही तर्क लेख्नुहोस्।
(ख) राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको भूमिका
सामाजिक समस्या समाधानमा राष्ट्रिय रूपमा कार्यरत धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सङ्घसंस्थाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यस्ता सङ्घसंस्थाको गुठी, मठ, मन्दिर, चैत्य, गुम्बा, विहार, मस्जिद र क्लबसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको हुन्छ। यी सङ्घसंस्थाहरू सेवाको भावनाले काम गर्छन्।
पेसागत सङ्घ सङ्गठनले पनि गरिबी निवारण, शिक्षाको विकास र जनसङ्ख्या नियन्त्रणजस्ता कार्यहरूमा सहयोग पुर्याउँछन्। यिनीहरूले समाजमा हुने र भइरहेका सामाजिक विकृतिहरू हटाउन विभिन्न चेतनामूलक तथा सन्देशमूलक कार्यक्रम गर्छन्।
(ग) सरकारी निकाय र गैरसरकारी संस्था
सामाजिक समस्या समाधानमा विभिन्न सरकारी निकायहरू र संस्थाहरू क्रियाशील छन्।
| निकाय | के गर्छ |
|---|---|
| सरकारका केन्द्रीय निकाय | सामाजिक समस्या समाधानमा विभिन्न नीति र कानुन निर्माण गर्छन् |
| नेपाल प्रहरी र अदालत | कानुन कार्यान्वयन गर्न लगाएर र समस्या पीडितहरूलाई न्याय दिएर समस्या समाधान गर्छन् |
| नेपाल रेडक्रस र स्काउट | सेवा, सहयोग, स्वयम्सेवा र सचेतनामार्फत योगदान पुर्याइरहेका हुन्छन् |
| न्यायिक समिति | हरेक स्थानीय तहमा रहेर स्थानीय समस्या र विवादका घटना स्थानीय स्तरमै समाधान गर्दै आएका छन् |
| गैरसरकारी संस्था | सामाजिक विकृति हटाउन विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्; आवश्यक परेको समयमा सुझाव, सल्लाह र निर्देशनका साथ स्रोत तथा साधन दिई सहयोग पनि गर्छन् |
यो नाम सानो देखिन्छ तर काम ठुलो छ। हरेक स्थानीय तहमा न्यायिक समिति हुन्छ र यसले स्थानीय समस्या तथा विवाद स्थानीय स्तरमै टुङ्ग्याउँछ।
यसको फाइदा सोच्नुहोस्। सानो विवाद पनि जिल्ला वा त्यसभन्दा माथिको अदालतसम्म जानुपर्दा समय, पैसा र यात्रा तीनै लाग्छ, र त्यो खर्च गर्न नसक्ने पक्षले न्याय नै छोड्न सक्छ। न्याय नजिक हुँदा मात्र न्याय सबैको हुन्छ।
अब सुरुमा भनिएको कुरा तालिकामा हेरौँ। हरेक निकायले कुन खम्बा उठाउँछ, यही नै उत्तर लेख्ने ढाँचा हो।
| खम्बा | कसले उठाउँछ | कसरी |
|---|---|---|
| चेतना | विद्यालय, धार्मिक तथा सामाजिक सङ्घसंस्था, रेडक्रस, स्काउट | असल शिक्षा, चेतनामूलक तथा सन्देशमूलक कार्यक्रम, सचेतना |
| बानी | विद्यालय | अनुशासन, मेलमिलाप, सामूहिक काम, अनुकरणीय आनीबानी |
| कानुन | केन्द्रीय निकाय, प्रहरी, अदालत, न्यायिक समिति | नीति तथा कानुन निर्माण, कार्यान्वयन, न्याय, स्थानीय विवाद समाधान |
| अवसर र स्रोत | पेसागत सङ्घ सङ्गठन, गैरसरकारी संस्था | गरिबी निवारण, शिक्षाको विकास, स्रोत तथा साधन र निर्देशन |
दोस्रो स्तम्भ हेर्नुहोस्। कुनै एउटा निकायले चारै खम्बा उठाउँदैन। सरकारले कानुन बनाउँछ तर हरेक घरको बानी फेर्न सक्दैन। विद्यालयले चेतना दिन्छ तर कानुन बनाउँदैन। गैरसरकारी संस्थाले स्रोत दिन्छ तर न्याय दिँदैन।
यसैले यी निकाय प्रतिस्पर्धी होइनन्, एकअर्काका पूरक हुन्। कुनै निकायको भूमिका सोधिँदा उत्तरको अन्त्यमा यही वाक्य लेख्नुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठमा धेरै संस्थाका नाम र केही प्रशासनिक शब्द आउँछन्। नाम मात्र घोक्दा उत्तर अपुरो हुन्छ, त्यसैले हरेकको काम पनि सम्झँदै पढ्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| निकाय | तोकिएको काम गर्ने सङ्गठित संस्था वा कार्यालय |
| सङ्घसंस्था | साझा उद्देश्य लिएर बनेको सङ्गठन |
| सरकारी संस्था | सरकारले स्थापना गरी सञ्चालन गर्ने संस्था |
| गैरसरकारी संस्था | सरकारबाहेक नागरिकले स्थापना गरी चलाउने संस्था |
| चरित्र निर्माण | व्यक्तिको बानी, आचरण र मूल्य बन्ने प्रक्रिया |
| स्वावलम्बन | आफ्नो खुट्टामा आफैँ उभिने क्षमता |
| कुलत | मादक पदार्थ, जुवातासजस्ता हानिकारक बानी |
| रीतिस्थिति | समाजमा चलिआएका रीति र चलन |
| सजगता | होस पुर्याई ध्यान दिने अवस्था |
| अतिरिक्त क्रियाकलाप | पाठ्यपुस्तकबाहिरका खेलकुद, कला र सिर्जनात्मक कार्यक्रम |
| मेलमिलाप | आपसमा मिलेर बस्ने भावना |
| अग्रणी | अगुवाइ गर्ने, सबैभन्दा अगाडि रहने |
| अनुकरणीय | हेरेर सिक्न र पछ्याउन लायक |
| गुठी | सामाजिक तथा धार्मिक कार्यका लागि राखिएको साझा व्यवस्था |
| मठ | साधुसन्त बस्ने र धार्मिक कार्य हुने स्थान |
| चैत्य | बौद्ध परम्पराअनुसार बनाइने पूजनीय संरचना |
| विहार | बौद्ध भिक्षु बस्ने र अध्ययन हुने स्थान |
| पेसागत सङ्घ | एउटै पेसा गर्नेहरू मिलेर बनाएको सङ्गठन |
| गरिबी निवारण | गरिबी हटाउने काम |
| कार्यान्वयन | निर्णय वा कानुनलाई व्यवहारमा लागु गर्ने काम |
| न्यायिक समिति | स्थानीय तहमा रही विवाद मिलाउने समिति |
| स्वयम्सेवा | ज्याला नलिई आफ्नै इच्छाले गरिने सेवा |
| विपन्न | आर्थिक रूपमा धेरै कमजोर अवस्थामा रहेको |
| राहत | विपत्मा परेकालाई तत्काल दिइने सहयोग |
| मुक्तकण्ठ | खुला हृदयले, नलुकाई |
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ६) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
सामाजिक समस्या समाधानमा विभिन्न निकायको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ र विद्यालय यसमा जिम्मेवार निकाय हो।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।