अनुशासित तथा प्रगतिपथमा लम्किँदै गरेको, शिक्षित र मानवीय गुण तथा आचरणयुक्त समाज नै सभ्य समाज हो। यस्तो समाजमा सामाजिक विकृति र समस्या न्यून हुन्छन्। यस्तो समाजमा सामाजिक समस्याहरू समाधान गर्ने सामाजिक पद्धति विकास गरिएको हुन्छ। सभ्य समाज सामाजिक संस्कारयुक्त एवम् सहयोगी हुन्छ।
सभ्य समाज भनेको समस्या नै नभएको समाज होइन। समस्या जहाँ मानिस छन् त्यहाँ आइरहन्छन्। सभ्य समाज त्यो हो जसले समस्या समाधान गर्ने पद्धति बनाइसकेको छ। परिभाषामा यही वाक्य लुकेको छ, र प्रायः पाठकहरूले यसैलाई छोड्छन्।
दोस्रो कुरा बाधाको हो। सभ्य समाज निर्माणका चार बाधा अलग अलग चार कुरा होइनन्। चारै ओटा एउटै कुराका चार रूप हुन्, अर्थात् कसैलाई माथि र कसैलाई तल राख्ने खाडल।
असमानताले अवसरमा खाडल बनाउँछ। निरक्षरताले चेतनामा। सामाजिक विभेदले व्यवहारमा। शोषणले श्रमको फलमा। खाडल कहाँ बन्यो भन्ने मात्र फरक हो, बनाउने काम एउटै हो।
(क) सभ्य समाज भनेको के हो?
सभ्य समाजको परिभाषामा धेरै शब्द एकैचोटि आउँछन्। एक एक गरी खोलेर हेर्दा अर्थ प्रस्ट हुन्छ।
| परिभाषाको शब्द | यसले भन्न खोजेको कुरा |
|---|---|
| अनुशासित | समाजका सदस्यले नियम र मर्यादाभित्र रहेर व्यवहार गर्छन् |
| प्रगतिपथमा लम्किँदै गरेको | समाज एक ठाउँमा अडिएको छैन, अघि बढिरहेको छ |
| शिक्षित | सदस्यमा शिक्षा र चेतना छ |
| मानवीय गुण तथा आचरणयुक्त | व्यवहारमा दया, सम्मान र सहयोग छ |
| विकृति र समस्या न्यून | समस्या शून्य होइन, न्यून |
| समाधानको पद्धति विकास गरिएको | समस्या आउँदा टुङ्ग्याउने तरिका पहिले नै बनिसकेको छ |
| संस्कारयुक्त एवम् सहयोगी | साझा संस्कार छ र सदस्यले एकआपसलाई साथ दिन्छन् |
पहिलो शब्द न्यून हो। परिभाषाले विकृति र समस्या शून्य हुन्छन् भनेको छैन, न्यून हुन्छन् भनेको छ। यो सानो फरक होइन। कुनै पनि समाजमा मानिस छन् भने मतभेद, झगडा र गल्ती हुन्छन् नै। सभ्य हुनुको अर्थ त्यस्ता कुरा कहिल्यै नहुनु होइन।
दोस्रो शब्द पद्धति हो। सभ्य समाजमा समस्या आउँदा हरेक पटक नयाँ तरिका खोज्नु पर्दैन, किनभने समाधानको बाटो पहिले नै बनिसकेको हुन्छ। विद्यालयको उदाहरण लिनुहोस्। दुई विद्यार्थीबिच झगडा भयो भने बलियोले जित्ने हो कि कक्षा शिक्षककहाँ कुरा जाने हो? दोस्रो बाटो भएको विद्यालयमा झगडा नहुने होइन, तर झगडा टुङ्गिने तरिका पहिले नै तय भएको हुन्छ। त्यही तरिकाको नाम पद्धति हो।
(ख) सभ्य समाज निर्माणका बाधा
हाम्रो समाजमा असमानता, निरक्षरता, सामाजिक विभेद र शोषण लगायतका सामाजिक समस्या हुन सक्छन्। यिनले सभ्य समाज निर्माणमा बाधा पुर्याउँछन्। यी चारलाई एक एक गरी हेरौँ।
१. असमानता
असमानताले समाजमा बेमेलको वातावरण सिर्जना गर्छ। समाजमा अवसर, पहुँच र शक्ति हुने र नहुने बिचमा विवाद र द्वन्द्वको वातावरण सिर्जना हुन्छ।
असमानतामा परेको व्यक्तिले आफूलाई अन्याय भएको महसुस गर्छ। यसले समाजमा झगडा, अपराध र विकृति आदि बढाउन सक्छ। त्यसैले असमानतालाई सभ्य समाज निर्माणको बाधाका रूपमा लिइन्छ।
यसकारण हामीले सबैप्रति समभाव प्रकट गर्नुपर्छ। साथी र परिवारका सदस्यहरूलाई समभाव र सम्मान प्रकट गर्नुपर्छ।
असमानताले सिधै झगडा गराउँदैन। बिचमा एउटा कडी छ, र त्यही कडी नै मुख्य कुरा हो।
असमानता → आफूलाई अन्याय भएको महसुस → रिस र बेमेल → झगडा, अपराध, विकृति
बिचको कडी महसुस हो। कसैले पाउने र कसैले नपाउने अवस्था लामो समय रह्यो भने नपाउनेले त्यसलाई भाग्य होइन, अन्याय ठान्न थाल्छ। अनि त्यो रिस कहीँ न कहीँ निस्किन्छ। त्यसैले असमानता हटाउनु भनेको दयाको कुरा मात्र होइन, समाजलाई शान्त राख्ने उपाय पनि हो।
२. निरक्षरता
सभ्य समाज निर्माणको बाधकका रूपमा निरक्षरतालाई पनि लिन सकिन्छ। निरक्षरताले चेतना विकासमा बाधा पार्दछ।
चेतनाको कमीका कारण कुसंस्कार र अन्धविश्वास छुट्याउन गारो पर्छ। अन्धविश्वास र कुरीतिलाई पछ्याउने अवस्था रहन्छ। सभ्य समाजमा यस्ता कुराहरू सोच्न पनि सकिँदैन। त्यसैले निरक्षरता सभ्य समाज निर्माणको बाधक हो।
निरक्षरतालाई अक्षर नचिन्ने कुरा मात्र ठान्नु अपुरो बुझाइ हो। पाठले भनेको साङ्लो यस्तो छ।
निरक्षरता → चेतनामा कमी → कुसंस्कार र अन्धविश्वास छुट्याउन नसक्नु → कुरीति पछ्याउने अवस्था
यहाँ सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण शब्द छुट्याउन हो। समस्या यो होइन कि निरक्षर व्यक्तिलाई कुरीति मन पर्छ। समस्या यो हो कि कुन कुरा संस्कार हो र कुन कुरा कुसंस्कार हो भनी छुट्याउने आधार नै हुँदैन। छुट्याउने आधार नभएपछि जे चलिआएको छ त्यही सही ठानिन्छ।
३. सामाजिक विभेद
मानिस मानिसबिच जात, भाषा, लिङ्ग, अपाङ्गता, धर्म वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा फरक व्यवहार गर्नु नै सामाजिक विभेद वा सामाजिक भेदभाव हो। यसमा कुनै समूहलाई माथि र कुनैलाई तल ठानिन्छ।
सभ्य समाजमा सामाजिक विभेद र शोषण हुनुहुँदैन। जातिगत, भाषिक र अपाङ्गताका आधारमा विभेद गर्ने तथा लैङ्गिक विभेद भएको समाज सभ्य समाज हुन सक्तैन।
यो कुरा नछुट्याउँदा धेरै अलमल हुन्छ, त्यसैले ध्यान दिनुहोस्।
नेपालमा फरक फरक जाति छन्, फरक फरक भाषा छन्, फरक फरक धर्म र संस्कार छन्। यो विविधता हो र यो समाजको सुन्दरता हो। एकाइ २ भरि हामीले यही विविधता पढ्यौँ।
विभेद त्यतिखेर सुरु हुन्छ जब त्यो फरकपनलाई आधार बनाएर कसैलाई सानो ठानिन्छ वा कुनै अवसरबाट रोकिन्छ। अर्थात् फरक हुनु समस्या होइन, फरक भएकै कारण कम अधिकार दिनु समस्या हो।
४. शोषण
धनीले गरिबलाई, मालिकले मजदुरलाई र शक्तिमा हुनेले नहुनेलाई शोषण गर्ने कुरा सभ्य समाजमा कल्पनासम्म पनि गर्न सकिँदैन। यी सभ्य समाजका बाधा हुन्।
तीनै जोडी हेर्नुहोस्। धनी र गरिब, मालिक र मजदुर, शक्तिमा हुने र नहुने। हरेक जोडीमा एउटा पक्ष बलियो छ र अर्को कमजोर। शोषण भनेको त्यही बलियो हैसियतको प्रयोग गरेर कमजोर पक्षबाट उचित भन्दा कम दिएर बढी लिनु हो।
(ग) सामाजिक समस्या र विकृति नै किन बाधक?
सभ्य समाज निर्माणमा बाधा पुर्याउन समाजमा विद्यमान सामाजिक समस्या र विकृति पनि जिम्मेवार हुन्छन्। सामाजिक समस्याले समाजमा झगडा, बेमेल, विभेद र शोषणको वातावरण बन्ने हुँदा यी कुराहरू समाज विकासका बाधक हुन्। यी सभ्य समाज निर्माणका चुनौती हुन्।
अब सुरुमा भनिएको कुरा तालिकामा हेरौँ। हरेक बाधाले खाडल कहाँ बनाउँछ भन्ने मात्र फरक हो।
| बाधा | खाडल कहाँ बन्छ | त्यसपछि के हुन्छ |
|---|---|---|
| असमानता | अवसर, पहुँच र शक्तिमा | बेमेल, अन्यायको महसुस, झगडा र अपराध |
| निरक्षरता | चेतनामा | कुसंस्कार र अन्धविश्वास छुट्याउन नसक्नु, कुरीति पछ्याउनु |
| सामाजिक विभेद | व्यवहारमा | जात, भाषा, अपाङ्गता र लिङ्गका आधारमा फरक व्यवहार |
| शोषण | श्रमको फलमा | बलियोले कमजोरबाट बढी लिनु, कम दिनु |
बाधाहरू सोधिँदा नाम मात्र लेखेर नछोड्नुहोस्। हरेक बाधाका लागि तीन कुरा लेख्नुहोस्: के हो, यसले के बिगार्छ र यसको नतिजा के हुन्छ। माथिको तालिकाका तीन स्तम्भ ठिक त्यही तीन कुरा हुन्।
अनि उत्तरको अन्त्यमा एउटा वाक्य थप्नुहोस्, चारै बाधाले कसैलाई माथि र कसैलाई तल राख्ने काम गर्छन्, त्यसैले सभ्य समाज बन्न पाउँदैन। यो वाक्यले उत्तरलाई सूचीबाट तर्कमा बदलिदिन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठका शब्द सुन्दा सजिला लाग्छन्, तर धेरैको अर्थ दैनिक बोलीचालीमा फराकिलो र अलिकति फरक हुन्छ। परीक्षामा ठिक अर्थ नै चाहिन्छ, त्यसैले ध्यान दिएर पढ्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सभ्य समाज | अनुशासित, प्रगतिपथमा लम्किँदै गरेको, शिक्षित र मानवीय गुण तथा आचरणयुक्त समाज |
| अनुशासित | नियम र मर्यादाभित्र रहेर चल्ने |
| प्रगतिपथ | उन्नति र विकासको बाटो |
| आचरण | व्यवहार गर्ने तरिका |
| विकृति | समाजमा देखा परेको बिग्रिएको वा अनुचित चलन |
| पद्धति | काम गर्ने तय भइसकेको तरिका वा प्रणाली |
| न्यून | थोरै, कम |
| संस्कारयुक्त | असल संस्कार भएको |
| असमानता | अवसर, पहुँच र शक्ति बराबर नहुने अवस्था |
| पहुँच | कुनै सेवा वा अवसरसम्म पुग्न सक्ने क्षमता |
| बेमेल | आपसमा नमिल्ने अवस्था |
| द्वन्द्व | दुई पक्षबिचको विवाद वा टकराव |
| समभाव | सबैलाई बराबर ठान्ने भावना |
| निरक्षरता | पढ्न र लेख्न नजान्ने अवस्था |
| चेतना | बुझ्ने र छुट्याउने शक्ति |
| कुसंस्कार | समाजलाई हानि गर्ने नराम्रो चलन |
| अन्धविश्वास | प्रमाणबिना नै मानिने विश्वास |
| कुरीति | चलिआएको तर हानिकारक रीति |
| सामाजिक विभेद | जात, भाषा, लिङ्ग वा अपाङ्गताजस्ता आधारमा गरिने फरक व्यवहार |
| लैङ्गिक विभेद | महिला र पुरुषबिच गरिने फरक व्यवहार |
| अपाङ्गता | शारीरिक वा मानसिक क्षमतामा रहेको फरकपन |
| शोषण | बलियो हैसियतको प्रयोग गरी कमजोरबाट अनुचित लाभ लिनु |
| मजदुर | ज्याला लिएर श्रम गर्ने व्यक्ति |
| चुनौती | सामना गर्नैपर्ने कठिन अवस्था |
| बाधक | अघि बढ्न नदिने कुरा |
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ५) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
अनुशासित तथा प्रगतिपथमा लम्किँदै गरेको, शिक्षित र मानवीय गुण तथा आचरणयुक्त समाज सभ्य समाज हो।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।