समाजमा विगतदेखि चलिआएका व्यवहारहरू रीतिरिवाज हुन्। नाच्ने, गाउने, पूजा आराधना गर्ने, मेलापात गर्ने, ऐँचोपैँचो गर्ने र जातिगत तथा संस्कारगत पहिरन लगाउने आदि प्रचलन हाम्रा रीतिरिवाज हुन्। यस्ता रीतिरिवाज समाजका पहिचान हुन्। सांस्कृतिक रीतिरिवाजअन्तर्गत लोकगीत, लोकबाजा, लोकनृत्य, गरगहना, पहिरन र लोकधुन आदि पर्छन्।
यस पाठका पाँच शीर्षकलाई पाँच अलग अलग कुरा ठान्नु सबैभन्दा ठुलो गल्ती हो। गीत, बाजा, धुन र नाच एउटै शृङ्खलाका कडी हुन्। गीतले शब्द दिन्छ, बाजाले सुर, ताल र लय दिन्छ, धुनले कुन अवसर आयो भन्ने सङ्केत दिन्छ, र नाचले त्यही धुनलाई शरीरको हाउभाउमा उतार्छ। गहना र पहिरनले त्यही प्रस्तुतिलाई देखिने रूप दिन्छ।
यो एउटै शृङ्खला भएकाले नै एउटा कडी हरायो भने बाँकी सबै कमजोर हुन्छन्। संरक्षणको कुरा किन उठ्छ भन्ने जवाफ पनि यहीँ छ।
(क) हाम्रा लोकगीत
लोकजीवनको लयात्मक एवम् कलात्मक अभिव्यक्ति लोकगीत हुन्। लोकगीत आफ्नो रैथाने संस्कार एवम् संस्कृति अभिव्यक्त गर्ने सशक्त माध्यम हो। यसबाट मानिसले आफ्ना भावना, संवेग, खुसी एवम् पीडालाई गीतका माध्यमबाट प्रकट गर्छन्।
यस्ता गीतहरू चाडपर्व, पूजाआजा, मेलापात, उत्सव र महोत्सवलगायतमा गाउने गरिन्छ। लोकगीत मौखिक रूपमा प्रचलित गीत हो र यो लोक परिवेशमा आधारित हुन्छ।
झ्याउरे टुक्का, देउडा, चुट्का भजन, सालैजो टुक्का, तामाङ सेलो, पुर्वेली मारुनी भाका र मैथिली विवाह गीत जस्ता विधा नेपाली समुदायमा प्रचलित लोकगीतका केही उदाहरण हुन्।
प्रयोगका आधारमा लोकगीतका किसिम
| किसिम | उदाहरण |
|---|---|
| संस्कारमा प्रयोग हुने | विवाहमा गाइने गीत, जस्तै रत्यौली गीत |
| प्रार्थनामा प्रयोग हुने | ईश्वरीय भक्तिका लागि गाइने गीत, जस्तै भजन र माङ्गल गीत |
| पर्वहरूमा प्रयोग हुने | चाडपर्वमा गाइने गीत, जस्तै तिज गीत, फागु, गौरा, होरी, देउसी र भैलो |
| अन्य अवस्थामा प्रयोग हुने | विभिन्न परिस्थितिमा गाइने गीत, जस्तै बच्चालाई सुताउन गाइने लोहरी र असारे गीत |
माथिको तालिकाका चार किसिम गीत कस्तो सुनिन्छ भन्ने आधारमा बनेका होइनन्। ती कुन अवसरमा गाइन्छ भन्ने आधारमा बनेका हुन्। यो कुरा नबुझेसम्म तालिका अलमल लाग्छ।
त्यसैले कुनै गीत कुन किसिममा पर्छ भनी छुट्याउनुपर्दा गीत सुनेर अनुमान नगर्नुहोस्, यो प्रश्न सोध्नुहोस्: यो गीत कहिले र कुन बेला गाइन्छ? विवाहमा गाइन्छ भने संस्कारको, चाडमा गाइन्छ भने पर्वको, र दैनिक काम वा घरको सामान्य अवस्थामा गाइन्छ भने अन्य अवस्थाको।
यसैले एउटै भाका फरक किसिममा पर्न सक्छ, किनभने भाका उही रहे पनि अवसर फेरिन सक्छ।
(ख) लोकबाजा
समाजमा परम्परादेखि चल्दै आएका लोकगीतलाई सुर, ताल र लय दिने वाद्ययन्त्रलाई लोकबाजा भनिन्छ। पूर्वजहरूका सिर्जना यी लोकबाजाहरू समाजका चिनारी हुन्। स्थानीयताको पहिचानसँग गाँसिएका लोकबाजाहरू मौलिक हुन्छन्।
नेपाली समाजमा प्रयोगमा रहेका मादल, मुर्चुङ्गा, बाँसुरी, सारङ्गी, मुरली, सहनाई, टेम्को, दमाह, ढोलक र धिमे आदि लोकबाजा हुन्। तबला, हुड्को, शङ्ख, भ्याम्टा, बिनायो, डमरु र खैँजडीलगायतका बाजाहरू पनि नेपाली लोकबाजा हुन्।
कतिपय बाजाहरू पूजा गर्दा बजाउने गरिन्छ। कतिपय बाजाहरू मनोरञ्जन गर्ने क्रममा नाचगान गर्दा बजाउने गरिन्छ। मेलापर्वहरूमा पनि वाद्ययन्त्रहरू बजाउने गरिन्छ। यसबाट मानिसले आफ्नो भाका र शब्दहरूलाई साङ्गीतिक स्वरूप दिने गर्छन्। नेपालमा स्थान विशेष फरक फरक लोकबाजाहरूको प्रयोग गरिएको पाइन्छ।
(ग) लोकधुन
परम्परादेखि पर्व र अवसरलाई जनाउन सङ्केत गरिने वा बजाइने धुनहरूलाई लोकधुन भनिन्छ। दसैँमा बजाइने मालश्री, विवाहमा बजाइने माङ्गल धुन, पूजामा बजाइने स्वस्ती र शङ्ख ध्वनि आदि हाम्रा लोकधुन हुन्। यिनले मौसम, चाडपर्व र परिवेशको अवस्थालाई सङ्केत गर्छन्।
लोकधुन समाज र स्थानअनुसार फरक फरक हुन्छन्। लोकधुन समाजका सम्पत्ति हुन्।
लोकधुनको सबैभन्दा रोचक कुरा यो हो कि त्यसमा शब्द हुँदैन, तर खबर पुग्छ। मालश्री धुन कानमा पर्नेबित्तिकै दसैँ आयो भन्ने थाहा हुन्छ। माङ्गल धुन सुनेपछि गाउँमा विवाह छ भन्ने बुझिन्छ। शङ्खको ध्वनि सुनेपछि पूजा सुरु भयो भन्ने थाहा हुन्छ।
यसरी हेर्दा धुन एक किसिमको सङ्केत भाषा हो। टाढाको मानिसले हेर्न नपाए पनि सुनेरै आजको दिन कस्तो हो भनी थाहा पाउँछ। पात्रो र घडी नभएको समयमा यो सङ्केत झन् उपयोगी थियो।
अभ्यासमा सोधिने लोकधुनले परिवेशलाई सङ्केत गर्छ भन्ने कुराको तर्क यही हो: धुन फेरिनुको अर्थ अवसर फेरियो, र अवसर फेरिनुको अर्थ वर्षको मोड फेरियो।
आधुनिक गीत, सङ्गीत तथा धुनको प्रभावले कतिपय लोकधुन लोप भइरहेको अवस्था छ। सूचना प्रविधिको विकास तथा पश्चिमा संस्कृतिको प्रभावले पनि हाम्रा लोकधुन ओझेलमा पर्दै गएका छन्।
हाम्रो संस्कार, संस्कृति र पहिचानसँग गाँसिएका लोकगीत, लोकबाजा तथा लोकधुनको संरक्षणमा क्रियाशील हुनु हरेक नेपालीको दायित्व हो।
(घ) लोक तथा शास्त्रीय नृत्य
लोकगीत र लोकबाजाहरूको धुनमा आधारित भई शरीरको हाउभाउ प्रस्तुत गर्नुलाई लोकनृत्य भनिन्छ। लोकनृत्यहरू समाजका पहिचान र गहना हुन्। सबै समाजका आफ्नै पहिचान दिने लोकनृत्यहरू हुन्छन्।
नेपाली समाजका रत्यौली, भजन र मन्त्रहरूमा आधारित भई नाचिने परम्परागत नृत्यहरू हाम्रा समाजका विशेष सम्पत्ति हुन्। नेपालमा नाचिने झ्याउरे, ख्याली, चुट्का, मारुनी, धान नाच, तामाङ सेलो, बालन, सराय, सोरठी र झिझिया आदि लोकप्रिय लोकनृत्य हुन्। नेपाली समाजमा देउडा, हुड्के नाच, कौरा नाच र लाखे नाच पनि निकै प्रसिद्ध छन्।
धर्मशास्त्र तथा देवीदेवताको चरित्र वर्णन गर्दै निश्चित नियममा रहेर गरिने नृत्य शास्त्रीय नृत्य हुन्। चर्या नृत्य र पञ्चबुद्ध नृत्य आदि शास्त्रीय नृत्यका उदाहरण हुन्। मुख, आँखा, औँलाहरू, शारीरिक लचकता तथा विभिन्न अङ्गहरूको हाउभाउलाई शास्त्रीय सङ्गीतका लयमा आबद्ध गरी शास्त्रीय नृत्य प्रस्तुत गरिन्छ।
लोक तथा शास्त्रीय नृत्य आस्थाको मनोरञ्जन प्रस्तुति गर्न गरिन्छ। वर्तमानमा लोक तथा शास्त्रीय नाच थेरापी र शारीरिक अभ्यासका लागि समेत उपयोग गर्न थालिएको छ। लोक तथा शास्त्रीय नृत्यको मौलिकता र पहिचान जोगाउन वर्तमान पुस्ताको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।
(ङ) गरगहनाहरू
व्यक्तिले शरीर सजाउन वा आफ्नो पहिचान देखाउन प्रयोग गर्ने सामग्रीलाई गहना भनिन्छ। यस्ता सामग्री विशेष धातु, पत्थर वा अन्य कुनै वस्तुबाट निर्माण गरिन्छ। विभिन्न स्वरूप र आकृतियुक्त यस्ता गहना व्यक्ति र मूर्तिहरूमा प्रयोग गरिन्छन्।
नेपाली समाजमा बहुमूल्य धातुहरूको प्रयोग गरी गहनाहरू निर्माण गर्ने चलन छ। देवीदेवताका मूर्तिहरूमा प्रयोग गरिने मुकुट र व्यक्तिले शिर, नाक, कान, घाँटी, हात तथा खुट्टामा पहिरिने विभिन्न वस्तुहरू गहना हुन्।
महिलाले लगाउने शिरबन्दी, ढुङ्ग्री, मुन्द्री, हसुली, कम्पनी माला, बुलाकी, पोते, तिलहरी, औँठी, बाला, चुरा र पाउजु आदि गहना हुन्। नेपालमा पुरुषको तुलनामा महिलाले धेरै प्रकारका गरगहनाको प्रयोग गर्छन्। गरगहनाहरू समकालीन समाजका जीवन्त पहिचान हुन्।
अब पाँचै शीर्षक एकैचोटि हेर्नुहोस् र कडी जोड्नुहोस्।
लोकगीतले शब्द र भाव दिन्छ। तर शब्द मात्र भएर गीत बन्दैन।
लोकबाजाले त्यही गीतलाई सुर, ताल र लय दिन्छ। यहीँ गीत साङ्गीतिक स्वरूपमा उभिन्छ।
लोकधुन त्यही सुरबाट बन्छ र शब्द नभई पनि कुन अवसर आयो भन्ने सङ्केत दिन्छ।
लोकनृत्य त्यही धुनमा आधारित भई शरीरको हाउभाउमा प्रस्तुत हुन्छ।
गरगहना र पहिरनले त्यो प्रस्तुतिलाई देखिने रूप दिन्छ र कुन समाजको प्रस्तुति हो भनी चिनाउँछ।
यही कारणले एउटा कडी हराउँदा बाँकी सबै कमजोर हुन्छन्। लोकबाजा बजाउने मानिस नरहे लोकगीतले सुर गुमाउँछ, र सुर गुमेपछि त्यसमा आधारित नाच पनि हराउँछ। संरक्षण एउटा कुराको मात्र गरेर पुग्दैन भन्नुको कारण यही हो।
संरक्षण भन्नेबित्तिकै ठुलो योजना चाहिन्छ भन्ने लाग्छ, तर यी काम आजैबाट सुरु गर्न सकिन्छ।
एक, टिपेर राख्नुहोस्। घरका हजुरबा हजुरआमालाई एउटा पुरानो गीत गाउन अनुरोध गर्नुहोस् र शब्द जस्ताको तस्तै लेखेर राख्नुहोस्। मौखिक रूपमा चलेको गीत लेखिएपछि हराउने डर घट्छ।
दुई, एउटा सिक्नुहोस्। आफ्नो समुदायको कम्तीमा एउटा लोकगीत वा एउटा नाच सिक्नुहोस्। सिकेको मानिस बाँचुन्जेल त्यो कला बाँच्छ।
तीन, विद्यालयको कार्यक्रममा ठाउँ दिनुहोस्। कार्यक्रममा स्थानीय लोकबाजा र लोकनृत्यलाई पनि ठाउँ दिन आग्रह गर्नुहोस्।
चार, नाम सङ्कलन गर्नुहोस्। आफ्नो गाउँमा कुन कुन बाजा बजाउन जान्ने मानिस छन् भनी सूची बनाउनुहोस्। सूची भएपछि सिक्न चाहनेले कहाँ जाने भन्ने थाहा हुन्छ।
पाठ २ मा तरिका फरक तर मोड उही देखियो। पाठ ३ मा नाम फरक तर काम मिल्दो देखियो। पाठ ४ मा चाड फरक तर पाँच काम उही देखियो। पाठ ५ मा गीत, बाजा, धुन र नाच फरक फरक नाम भएका तर एउटै शृङ्खलाका कडी रहेको देखियो।
यी सबैले एउटै कुरा सिकाउँछन्: छुट्टै देखिने कुरालाई छुट्टै नठान्नुहोस्, तिनलाई जोड्ने धागो खोज्नुहोस्। सामाजिक अध्ययनमा सम्झनुपर्ने सूची लामो हुन्छ, तर धागो समात्न सकियो भने सूची आफैँ छोटो हुन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठमा नयाँ शब्द धेरै छन्, विशेषगरी बाजा, नाच र गहनाका नाम। ती सबै एकैपटक घोक्न नखोज्नुहोस्। पहिले किसिम सम्झनुहोस्, अनि नाम आफैँ टाँसिन्छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| रीतिरिवाज | समाजमा विगतदेखि चलिआएका व्यवहार |
| लोकगीत | लोक परिवेशमा आधारित भई मौखिक रूपमा प्रचलित गीत |
| लोकबाजा | लोकगीतलाई सुर, ताल र लय दिने परम्परागत वाद्ययन्त्र |
| लोकधुन | पर्व वा अवसर जनाउन बजाइने, शब्द नभएको परम्परागत धुन |
| लोकनृत्य | लोकगीत र लोकबाजाको धुनमा आधारित भई गरिने नाच |
| शास्त्रीय नृत्य | निश्चित नियममा रहेर शास्त्रीय सङ्गीतको लयमा गरिने नृत्य |
| वाद्ययन्त्र | बजाइने साधन, बाजा |
| सुर | आवाजको उचाइ, स्वरको मिलान |
| ताल | बजाइको निश्चित गति र चक्र |
| लय | गति र प्रवाहको मिलान |
| भाका | गीत गाउने आफ्नै किसिमको शैली |
| रैथाने | त्यही ठाउँको आफ्नै, मौलिक |
| मौलिक | आफ्नै ठाउँको आफ्नै विशेषता बोकेको, नक्कल नगरिएको |
| मौखिक | मुखबाट भनिने, नलेखिएको |
| संवेग | मनको तीव्र भावना |
| हाउभाउ | शरीर र अनुहारको चाल तथा भाव |
| गहना | शरीर सजाउन वा पहिचान देखाउन प्रयोग गरिने सामग्री |
| मेलापात | खेतबारीको काममा मिलेर जाने चलन |
| ऐँचोपैँचो | एकअर्कासँग सरसामान वा सहयोग साटासाट गर्ने चलन |
| लोप हुनु | बिस्तारै हराएर नामेट हुनु |
| ओझेलमा पर्नु | प्रयोग घट्दै गएर पछाडि पर्नु |
| सम्पदा | समाजले पुस्तादेखि जोगाउँदै ल्याएको मूल्यवान् कुरा |
यहाँ अरू १ खण्ड छन् - सबै पढ्न लगइन गर्नुहोस्।
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ७) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
समाजमा विगतदेखि चलिआएका व्यवहारहरू रीतिरिवाज हुन् र यस्ता रीतिरिवाज समाजका पहिचान हुन्। सांस्कृतिक रीतिरिवाजअन्तर्गत लोकगीत, लोकबाजा, लोकनृत्य, गरगहना, पहिरन र लोकधुन पर्छन्।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।