एउटा देश आफैँ बन्दैन। त्यहाँका मानिसले काम गरेपछि मात्र बन्छ। कोही खेतबारीमा पसिना बगाउँछन्, कोही पसलमा किनबेच गर्छन्, कोही कम्प्युटरमा नयाँ सिप चलाउँछन्, कोही बैङ्कमा पैसाको हिसाब मिलाउँछन्, कोही सामान ओसारपसार गर्छन् र कोही कारखानामा वस्तु उत्पादन गर्छन्। यी सबै काम मिलेर देशको उन्नति बन्छ।

यी सबै कामको एउटै साझा कुरा छ। ती सबै जागेका मानिसले गरेका काम हुन्। जो सुतेको छ, जो अल्छी छ, जो डराएर बसेको छ, उसले यीमध्ये एउटा पनि काम गर्न सक्दैन। यही कुरा एउटा छोटो र जोसिलो कवितामा भन्ने काम कवि धरणीधर कोइरालाले गरेका छन्।

'जाग जाग' कविताका रचयिता धरणीधर कोइराला हुन्। यो कविता नेपाली समाजलाई जगाउन लेखिएको जागरणको कविता हो। यसमा कविले कसैलाई गाली गर्दैनन्, कसैलाई दोष पनि दिँदैनन्। उनी केवल बोलाउँछन्, हकार्छन् र सम्झाउँछन् कि उठ्ने बेला भइसक्यो। कविताको हरेक हरफ आदेशजस्तो छोटो छ, तर त्यसभित्रको भाव माया र चिन्ताले भरिएको छ।

कविले 'निद्रा' भन्दा शरीरको निद्रा मात्र बुझाउन खोजेका छैनन्। अल्छीपन, डर, अज्ञानता र आफ्नो देशका लागि केही गर्नु पर्दैन भन्ने सोच नै यहाँ 'घोर नीद' हो। त्यही निद्रा त्याग्न कविले बारम्बार भन्छन्।

कविता छ श्लोकमा बाँडिएको छ। हरेक श्लोकमा चार हरफ छन्। पढ्दा हतार नगरी, लय मिलाएर, हरफको अन्त्यमा अलिकति रोकिएर पढ्नुपर्छ। तब मात्र यसको जोस सुनिन्छ।

कवितामा आएका केही शब्द दैनिक बोलीचालीका होइनन्। तिनको अर्थ थाहा नभई हरफको भाव खुल्दैन।

पाठमा आएका अरू केही शब्दको अर्थ पनि सँगै सम्झिनुपर्छ।

यही कवितामा दैनिक बोलीका धेरै शब्दका उस्तै अर्थ दिने जोडी पनि लुकेका छन्। ती खोज्दा शब्दभण्डार आफैँ बढ्छ।

पहिलो श्लोकमा कवि सिधै हकार्छन्। 'जाग जाग अब जाग न जाग' भन्दा उनी एकै शब्द चार पटक दोहोर्‍याउँछन्, किनकि गहिरो निद्रामा सुतेको मान्छे एक पटक बोलाएर उठ्दैन। 'भो भयो अति सुत्यौ' भन्नुको अर्थ हो, धेरै सुतिसक्यौ, अब पुग्यो।

दोस्रो श्लोकमा कवि देशबासीलाई 'देशबन्धुहरू हो' भनेर आत्मीय सम्बोधन गर्छन्। त्यसपछि दुईओटा काम बताउँछन्। पहिलो, मनको मैलो धुनु। मनको मैलो भनेको ईर्ष्या, कुसोच, भेदभाव र नराम्रो बानी हो। दोस्रो, डरको थैलो फाल्नु। डर बोकेर हिँड्नु भनेको काँधमा गह्रौँ झोला बोकेर हिँडेजस्तै हो, त्यो नफालेसम्म अघि बढ्न सकिँदैन।

तेस्रो श्लोकमा कविले वरिपरि हेर्न लगाउँछन्। 'हेर लौ अरूहरू सब जागे' भनेर उनी अरू देश र अरू मानिस पहिले नै काममा लागिसके भन्ने देखाउँछन्। आफू मात्र पछि परेको थाहा पाएपछि मान्छेलाई आफैँ लाज लाग्छ, र त्यही लाजले काम गर्न उक्साउँछ।

चौथो श्लोकमा कविको बोली फेरिन्छ। अघिसम्म 'जाग', 'लाग' भन्ने आदेश थियो। अब 'जागौँ', 'लागौँ', 'परित्यागौँ' भन्ने साथ लिने बोली आउँछ। कवि आफूलाई पनि त्यही हुलमा राख्छन्। यसले कविता अर्ती नभई साझा सङ्कल्प बन्छ।

पाँचौँ श्लोकमा तुलना छ। 'अन्य देशहरूका अब दाँजा' भनेर कवि आफ्नो देशलाई अरू देशसँग दाँजेर हेर्न भन्छन्। 'लागने समय भो बुझ ताजा' अर्थात् काममा लाग्ने बेला अहिले नै हो, यो अवसर ताजा छ, बासी भइसकेको छैन। बेला घर्किएपछि अवसर पनि बासी हुन्छ।

छैटौँ श्लोकमा कवि पछुतो हटाउँछन्। 'जे भए पनि भयो अब भैगो' भन्नुको अर्थ हो, बितेको कुरा बितिसक्यो, अब त्यसैमा रोइबसेर केही हुँदैन। त्यसपछि 'खोल लौ नयन खोल न खोल' भन्दै आँखा उघार्न भन्छन्। अन्तिम हरफमा 'फालछौ किन ? न फाल न काल' भनेर बाँकी रहेको समय खेर नफाल्न चेतावनी दिन्छन्।

'जाग जाग' कविताले भन्न खोजेको कुरा सिधा छ। हामी सम्पूर्ण नेपाली जाग्ने बेला भइसक्यो। देश विकासका लागि एकजुट भएर लाग्ने बेला भइसक्यो। अरू देश समयमै जागेर धेरै उन्नति गरिसके, हामी भने अझै मस्त निद्रामा छौँ। सपना देखेर मात्र सपना पूरा हुँदैन, श्रममा विश्वास गरेपछि मात्र सपना साकार हुन्छ। त्यसैले आलस्य र अचेतनारूपी निद्रा त्यागेर अघि बढ्नुपर्छ।

• अल्छीपन र गहिरो निद्रा पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ।
• मनको मैलो अर्थात् ईर्ष्या, भेदभाव र कुसोच धुनुपर्छ।
• डरको थैलो फालेर साहसका साथ काम सुरु गर्नुपर्छ।
• अरू देशसँग दाँजेर आफू कहाँ छु भनी हेर्नुपर्छ।
• बितेको कुरामा पछुतो नगरी बाँकी समय खेर नफाली काममा लाग्नुपर्छ।
• एक्लै होइन, सबै मिलेर देशोन्नतिमा लाग्नुपर्छ।

यो कविता गाउन मिल्ने खालको छ। यसको कारण हरफको अन्त्यमा मिल्ने ध्वनि हो। यसरी हरफको अन्त्यमा उस्तै ध्वनि आउनुलाई तुक मिल्नु भनिन्छ। तुकले कवितालाई सम्झन र गाउन सजिलो बनाउँछ।

दोहोरिने हरफ पनि यस कविताको बनोटको एउटा विशेषता हो। 'लाग उन्नतिविषे अब लाग' भन्ने हरफ पटक पटक फर्केर आउँछ। गीतमा जस्तै यो हरफ स्थायीजस्तो भएर बसेको छ र कविताको मूल आवाज बनेको छ।

नेपालीमा एउटै शब्द दोहोर्‍याएर नयाँ शब्द बनाइन्छ। 'जाग जाग' पनि त्यसैको उदाहरण हो। यसरी बनेको शब्दले जोड, धेरै सङ्ख्या वा बारम्बार हुने काम बुझाउँछ। दोहोरिने तरिका भने सधैँ एउटै हुँदैन।

• कहिले शब्दको एउटा अंश मात्र दोहोरिन्छ, जस्तै सानो बाट ससानो।
• कहिले पूरै शब्द दोहोरिन्छ, जस्तै रिस बाट रिस रिस।
• कहिलेकाहीँ दोहोरिने क्रममा ध्वनि परिवर्तन पनि आउँछ, जस्तै हात बाट हातसात।

यी शब्द वाक्यमा चलाउँदा अर्थ अझ स्पष्ट हुन्छ। मैले बुबाले रोप्नुभएका ससाना बिरुवा उखेलेँ। बारीमा झारसार पलाइसकेछ। आआफ्नो कापी झिक्नुहोस्। बाटामा पानीपानी छ। यी वाक्यमा दोहोरिएर बनेका शब्दले एउटा मात्र होइन, धेरै वा फैलिएको अवस्था जनाएका छन्।

कुनै काम निश्चित समयमा सकिइसकेको बुझाउने क्रियापदलाई पूर्ण पक्ष जनाउने क्रियापद भनिन्छ। यस्तो क्रियापदमा प्राय: 'एको', 'एका', 'एकी' आएर पछाडि थियो, छ वा हुने छ जोडिन्छ।

नेपालीमा श, ष र स तीनै वर्णको उच्चारण बोल्दा उस्तै सुनिन्छ, तर लेख्दा फरक हुन्छ। कुन शब्दमा कुन आउँछ भन्ने कुरा अभ्यास गरेर र देखेर मात्र पक्का हुन्छ।

शुद्ध रूप सम्झिन केही जोडी कण्ठ पार्नु राम्रो हुन्छ। साथी, प्रकाश, भविष्य, सुन, पृष्ठ र सहर यी छैटै शब्दका शुद्ध रूप हुन्।

कवितामा कविले 'देशबन्धुहरू हो' र 'दाजुभाइहरू हो' भनेर बोलाएका छन्। यस्तो सम्बोधनले आदेशलाई पनि मायालु बनाइदिन्छ। नेपालीमा आफूभन्दा साना वा आफूसमानलाई बोलाउँदा स्नेह प्रकट गर्ने आफ्नै शब्द र पदावली चल्छन्।

• नाता जनाउने शब्द : बाबु, नानी, छोरा, छोरी, भाइ, बहिनी, नाति, नातिनी।
• मायालु सर्वनाम र क्रिया : तिमी, तँ, आऊ, बस, खाऊ, गर।
• पूरै वाक्यमा : ल नानी, यता आऊ त। भाइ, अलिकति खाइहाल न। छोरी, राम्ररी पढ है।
• 'न' र 'त' जोडेर बोल्दा हुकुम नरम बन्छ, जस्तै 'खोल न खोल' मा पनि त्यही नरमपन छ।

जाग्नु भनेको बिहान उठ्नु मात्र होइन, आफ्नो जीवन आफैँ बनाउन थाल्नु हो। विद्यार्थी जीवन नै बानी निर्माणको उमेर हो। यही उमेरमा गरिएका हरेक क्रियाकलापले जीवनमा अर्थ राख्छन्। यही बेला बसालेको बानी जीवनभर सँगै हिँड्छ, त्यसैले असल बानी छान्ने काम अहिले नै गर्नुपर्छ।

• समयमै उठ्ने र समयको सदुपयोग गर्ने।
• परिश्रम गर्ने र श्रममा विश्वास राख्ने।
• पढेको कुरा नियमित दोहोर्‍याउने।
• सफा र मिलनसार भएर बस्ने।
• आफूलाई आकर्षित गर्ने असामाजिक व्यवहारबाट आफूलाई बचाउने।

अर्को कुरा पनि सम्झनुपर्छ। आफू ठिक भएपछि पनि कहिलेकाहीँ अन्यायमा परिन्छ। त्यस्तो बेला हरेस खानु हुँदैन। जीवन भोगाइमा अकल्पनीय परिणाम आए पनि सकारात्मक भएर अघि बढ्न जान्नुपर्छ। कविताले भनेको 'डरको थैलो फाल्नु' को व्यावहारिक अर्थ यही हो।

प्रश्न १ / १८