हाम्रो वरिपरि हरेक मान्छे कुनै न कुनै काममा व्यस्त छ। कसैले भान्सामा मीठो खाना पकाइरहेको हुन्छ, कसैले कक्षाकोठामा पढाइरहेको हुन्छ, कसैले निर्माणस्थलमा भवनको नक्सा हेरिरहेको हुन्छ भने कसैले अस्पतालमा बिरामीको विवरण टिपिरहेको हुन्छ। यी काम बाहिरबाट हेर्दा एकअर्कासँग नमिल्ने देखिन्छन्। तर सबैको एउटा साझा कुरा छ। हरेक कामले समाजलाई केही न केही दिइरहेको हुन्छ।

कतिपय काममा हात मात्र चल्दैन, मन र कल्पना पनि चल्नुपर्छ। चित्र बनाउने बालिकाले आफूले देखेको घरलाई कागजमा उतार्छिन्। स्टेथोस्कोप भिरेकी डाक्टरले रोग पहिचान गरेर उपचार गर्छिन्। मादल बजाउँदै गीत गाउने कलाकारले सबैलाई रमाइलो दिन्छन्। झोला बोकेर बिहानै हिँडेकी कर्मचारीले गाउँगाउँमा सेवा पुर्‍याउँछिन्।

यी काम गर्नेहरूलाई हेर्दै बालबालिकाको मनमा एउटा प्रश्न उब्जन्छ। म ठुलो भएपछि के बन्नु होला? कोही सोच्दै टोलाउँछन्, कोही मनमनै आफूलाई त्यही कामको ठाउँमा राखेर हेर्छन्। यही सोचाइको नाम नै रहर हो। 'मेरा रहर' शीर्षकको निबन्धले यही सोचाइलाई शब्दमा उतारेको छ।

'मेरा रहर' एउटा निबन्ध हो। यसमा कुनै कथाजस्तो घटना छैन, कुनै पात्रको संवाद पनि छैन। लेखक आफैँ 'म' भनेर बोल्छन् र आफ्नो मनभित्रका इच्छाहरू एकपछि अर्को गर्दै खोलेर राख्छन्। यसरी लेखकले आफूलाई नै अगाडि राखेर लेखेको हुनाले यो आत्मपरक निबन्ध हो। भाषा सरल छ र वाक्यहरू छोटा छन्, त्यसैले पढ्दा कसैले आफ्नै मनको कुरा सुनाइरहेको जस्तो लाग्छ।

निबन्ध एउटा प्रश्नबाट सुरु हुन्छ। तपाईं भविष्यमा के बन्नुहुन्छ? यो प्रश्न लेखकले धेरै पटक सुनेका छन्। कहिले घर आएका पाहुनाले सोध्छन्, कहिले विद्यालयमा शिक्षकले सोध्छन्, कहिले अभिभावकले सोध्छन् र कहिले त साथीहरूले पनि सोध्छन्।

जबाफ भने हरेक पटक उस्तै हुँदैन। कहिले साहित्यकार बन्छु भनिन्छ, कहिले खेलाडी वा डाक्टर भनिन्छ। कहिले इन्जिनियर, कहिले सिपाही वा प्रहरी बन्न मन लाग्छ। कहिले चित्रकार वा वकिल बन्ने रहर गर्छन्। कहिले किसान, शिक्षक वा व्यापारी बन्ने मन हुन्छ। कहिले पत्रकार वा कर्मचारी बनूँ जस्तो लाग्छ र कहिले कलाकार वा राजनीतिज्ञ बनेर देशको सेवा गर्ने इच्छा जाग्छ।

राम्रा गीत सुन्दा, नाटक हेर्दा र कविता, कथा, उपन्यास तथा निबन्ध पढ्दा लेखकलाई साहित्यकार बन्न मन पर्छ। साहित्यकार बनेपछि मान्छे, समाज, देश र विदेशका कुरा लेखेर अरूलाई आनन्द दिन सकिन्छ र चेतना पनि बाँड्न सकिन्छ। लेखनको काम मनोरञ्जन दिने मात्र होइन, पढ्नेको सोचाइ नै फराकिलो बनाइदिने काम पनि हो।

सिनेमा हेर्दा फेरि कलाकार बन्ने रहर जाग्छ। कलाकार बनेर सबैका मनमा बस्न पाइन्छ, सबैलाई मनोरञ्जनसँगै शिक्षा दिन पाइन्छ र हेर्नेको मनमा उत्साह थप्न पाइन्छ। त्यस्तै रङ्गशाला, टिभी र कम्प्युटरमा विभिन्न खेल हेर्दा खेलाडी बनेरै जीवन बिताउने रहर लाग्छ। राम्रो खेलाडी बन्न सके देशको नाम संसारभर फैलाउन सकिन्छ। राम्रा चित्र हेर्दा र चित्र बनाउन बस्दा भने मन र आँखाले देखेका सुन्दर कुराको चित्र बनाएरै जीवन बिताऊँ जस्तो लाग्छ।

रोगीहरूको उपचार गरी उनीहरूलाई निको बनाएको देख्दा लेखकलाई डाक्टर वा नर्स बन्न मन लाग्छ। कोरोना भाइरसको महामारीमा धेरै स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नै ज्यानको जोखिम मोलेर रोगीको सेवा गरेको समाचार उनले सुनेका छन्। त्यस्ता स्वास्थ्यकर्मीलाई सलाम गर्दै आफू पनि त्यही बाटामा हिँडूँ जस्तो लाग्छ।

सुन्दर र फराकिला बाटाघाटा, पुल, नहर र आकर्षक भवनको डिजाइन इन्जिनियरहरूले गर्छन्। त्यो देख्दा इन्जिनियर बनेर नयाँ नयाँ कुराको निर्माण गर्ने रहर जाग्छ। विकास र निर्माणले देशको सभ्यतामा नयाँ उचाइ थप्छ। देश विकासकै कुरा गर्दा व्यापारी वा उद्योगपति बन्न सके हुन्थ्यो जस्तो पनि लाग्छ। आफ्ना देशका उत्पादन विदेशमा बेचेर देशलाई धनी बनाउने र विदेशका राम्रा कुरा देशमा ल्याएर तिनको उपयोग गर्न गराउने व्यवसायी बन्ने इच्छा जाग्छ।

बाटामा साना ठुला सवारी साधन गुड्छन्, आकाशमा हवाईजहाज, हेलिकोप्टर र रकेट उड्छन् र समुद्रमा पानीजहाज चल्छन्। ती साधनको चालक बनेर देशविदेश डुल्न पाए हुन्थ्यो भन्ने रहर लेखकलाई लाग्छ। आफूसँगै अरूलाई पनि देशदेशावर देखाउन मन पर्छ।

यसरी डुल्दै जाँदा बाटामा अन्नबालीले सजिएका सुन्दर खेतबारी देखिन्छन्। ती अन्न र बोटबिरुवा सुन्दरताका प्रतीक मात्र होइनन्। ती त हाम्रो जीवनका अमृत हुन्, किनभने अन्नबाली नभए हाम्रो जीवन रहँदैन। ती अमृतरूपी अन्नबाली किसानको पसिनाका उपज हुन्। त्यसैले जीवनदायिनी अमृत उपार्जन गर्ने कृषिप्रधान देशको सफल किसान बन्न मन लाग्छ। किसान आफू बाँचेर अरूलाई बचाउने अभियानमा हिँडिरहेको हुन्छ।

यति सुन्दर अभियानमा हिँड्न सिकाउने काम भने शिक्षकले गर्छन्। शिक्षकले अरूको जीवनको अन्धकार हटाउँछन्। लेखकले शिक्षकलाई नाविकसँग तुलना गरेका छन्। नाविक आफू पुरानो डुङ्गा लिएर नदीमा सङ्घर्ष गरिरहन्छ तर अरूलाई भने जीवनको नदी तारेर सफलताको नयाँ यात्रामा पठाइदिन्छ। शिक्षक पनि आफ्ना विद्यार्थीको सफलतामा खुसी हुँदै त्यही खुसी अरूलाई बाँडिरहन्छन्। त्यसैले लेखकलाई शिक्षक बन्न मन पर्छ।

हाम्रो देश वीर गोर्खालीहरूको देश हो। हाम्रो इतिहासभरि पुर्खाहरूको वीरताको गाथा पाइन्छ। त्यस्ता बहादुरीका कथा पढ्दा सेना वा प्रहरी बनेर देशको सेवामा खटिने रहर जाग्छ।

तर वीरताको इतिहासले रङ्गिएको देशमा अझै पनि कतिपय अन्धविश्वास बाँकी छन्। अन्याय, अत्याचार र भ्रष्टाचार पनि छन्। यी सबै निर्मूल गर्न लेखकलाई समाजसेवा गर्न मन लाग्छ। राजनीतिमा लागेर समय सुहाउँदो नियम र कानुन बनाई देशमा सुशासन कायम गर्ने इच्छा पनि जाग्छ। विकासको मूल फुटाएर सगरमाथाको देश नेपाललाई एउटा विकसित देशका रूपमा विश्वभर चिनाउन मन लाग्छ। सुशासनको कुरा गर्दा कर्मचारीको भूमिका महत्त्वपूर्ण भएर आउँछ, त्यसैले कर्मचारी बनेर जनताको सेवा गर्ने रहर पनि लाग्छ।

निबन्धको अन्त्यमा लेखक आफ्नो कुरा समेट्छन्। उनका रहर अनेक छन् र जीवनमा गर्न मन लागेका कुरा धेरै छन्। तर उनलाई थाहा छ, आफूले सोचेका सबै कुरा गर्न सकिँदैन र सबै रहर पूरा पनि हुँदैनन्। अहिले नै एउटा बाटो किटेर बस्नुपर्ने बेला पनि होइन, किनभने अगाडि रहरका धेरै बाटा छन्।

निबन्धमा आएका यी शब्दका अर्थ कण्ठ पार्नुपर्छ। अर्थ थाहा भएपछि मात्र वाक्यको भाव पूरा खुल्छ।

• राजनीतिज्ञ : राजनीति गर्ने मानिस
• चेतना : राम्रो विचार, ज्ञान
• उत्साह : केही राम्रो गरौँ भन्ने भाव, कार्य गर्ने उत्सुकता
• रङ्गशाला : खेलकुद, नाटक, नाचगान आदि कार्यको प्रदर्शन गरिने ठाउँ
• स्वास्थ्यकर्मी : स्वास्थ्यसम्बन्धी काम गर्ने
• देशदेशावर : देशविदेश
• जीवनदायिनी : जीवन दिने किसिमको
• उपार्जन : आम्दानी
• अभियान : कुनै निश्चित उद्देश्य प्राप्त गर्न प्रायः सामूहिक रूपमा गरिने प्रयास
• नाविक : डुङ्गा चलाउने मानिस
• गाथा : कसैको प्रशंसा वा स्तुति
• सुशासन : असल शासन

समस्त शब्द चिन्न त्यसलाई टुक्र्याएर हेर्नुपर्छ। टुक्र्याउँदा दुवै भाग आफैँमा अर्थ बोक्ने शब्द भए र जोडिएपछि एउटै नयाँ अर्थ बनेको भए त्यो समस्त शब्द हो। तल दिइएका शब्दहरू यसै निबन्ध र यसैसँग जोडिएका वाक्यहरूमा आएका छन्।

• बाटाघाटा = बाटा + घाटा
• देशविदेश = देश + विदेश
• खेतबारी = खेत + बारी
• अन्नबाली = अन्न + बाली
• बोटबिरुवा = बोट + बिरुवा
• दिनरात = दिन + रात
• घामपानी = घाम + पानी
• सुखदुःख = सुख + दुःख
• दाजुभाइ = दाजु + भाइ
• छोराछोरी = छोरा + छोरी

अपूर्ण पक्षको क्रियापदमा 'दै' आउँछ। जस्तै हिँड्दै, डुल्दै, दौडँदै, गर्दै। यही 'दै' पछाडि कुन सहायक क्रिया जोडिन्छ, त्यसैले काल छुट्टिन्छ। तल एउटै वाक्य तीनओटा कालमा कसरी फरक पर्छ भन्ने हेर्नुहोस्।

नेपालीमा 'क्ष' र 'छ' को उच्चारण मिल्दोजुल्दो सुनिन्छ, त्यसैले लेख्दा प्रायः गल्ती हुन्छ। अर्थ फरक हुने भएकाले यी अक्षर लागेका शब्द अलग अलग सम्झनु राम्रो हुन्छ।

• क्ष लागेका शब्द : रक्षा, दीक्षा, यक्ष, विपक्ष, सङ्क्षेप, क्षमा, शिक्षा
• छ लागेका शब्द : छात्र, छात्रा, छन्द, इच्छा, छवि, छली, तुच्छ
• छे लागेका शब्द : छेत्री
• छ्य लागेका शब्द : छ्या, छ्युद्र जस्ता बोलीचालीका शब्द

निरन्तरको प्रयासले मानिसले आफ्नो पहिचान बनाउँछ। सुगन्धित फूल फुल्न पनि हावाहुरी, घामपानी, खडेरी, हिउँ र काँडा सबैसँग कठोर सङ्घर्ष गर्नुपर्छ। त्यसै गरी एउटा व्यक्तिले आफू के हो भनेर चिनाउन जीवनमा अनेक कठिनाइसँग लड्नुपर्छ।

चर्को घाम र दर्के पानीमा किसानले धर्तीमा श्रम नगरे र पसिना नबगाए सारा विश्वले भोकभोकै मर्नुपर्छ। किसान आफू बाँचेर अरूलाई बचाउँछ र आफू भोकै बसेर अरूलाई हँसाउँछ। रोगव्याधीको रोकथाम गर्दै स्वास्थ्यकर्मी दिनरात अरूको उपचारमा खटिरहेको हुन्छ। समाजमा शान्ति सुरक्षा कायम राख्न र जनताको जिउधनको रक्षा गर्न सुरक्षाकर्मी रातदिन खटिएका हुन्छन्। त्यस्तै शिक्षक, पाइलट, ड्राइभर, वकिल, इन्जिनियर र वैज्ञानिकले आफ्नो काम जस्तोसुकै चुनौतीपूर्ण भए पनि निरन्तरता दिइरहेका हुन्छन्।

प्रश्न १ / २१