विद्यालयमा किताब पढ्नु र गृहकार्य गर्नु मात्र पढाइ होइन। नाच, गीत, चित्रकला, फुटबल, कबड्डी र खोप्पी जस्ता खेल पनि विद्यालयकै तालिकाभित्र पर्छन्। पढाइका साथसाथै चल्ने यस्ता कामलाई सह तथा अतिरिक्त क्रियाकलाप भनिन्छ। यिनले शरीरलाई तन्दुरुस्त बनाउँछन्, साथीसँग मिलेर काम गर्न सिकाउँछन् र सबैका अगाडि निर्धक्क बोल्ने साहस दिन्छन्।

यी सबै क्रियाकलापमा शरीर चल्छ। तर एउटा यस्तो क्रियाकलाप पनि छ जसमा शरीर होइन, विचार र भाषा खेल्छन्। त्यो हो वादविवाद। यहाँ विद्यालयको सभाकक्षमा भएको एउटा वादविवाद प्रतियोगिता हामी सुरुदेखि अन्त्यसम्म हेर्दै छौँ। यसको शीर्षक हो, 'सम्पत्तिभन्दा स्वास्थ्य ठुलो'।

वादविवादमा झगडा हुँदैन। दुवै समूहले आफ्नो कुरा प्रमाण, उदाहरण र भनाइका बलमा राख्छन्। सुन्नेले दुवैका कुरा सुनेर आफैँ सोच्न पाउँछ। यही कारण वादविवादलाई सोच्न सिकाउने खेल भनिन्छ।

वादविवाद चलाउन धेरै जनाको काम मिल्नुपर्छ। सभाकक्ष विद्यार्थी र शिक्षकले खचाखच भरिएको छ। कसैले कार्यक्रम चलाउँछ, कसैले समय हेर्छ, कसैले निर्णय गर्छ र कसैले सभाको अध्यक्षता गर्छ।

• कार्यक्रम सञ्चालक (उद्घोषक) : ६ कक्षाकी छात्रा ललिताकुमारी झा।
• सभाध्यक्ष : विद्यालयकी प्रधानाध्यापक श्री ममता पाठक।
• निर्णायक मण्डल : गुरुहरू चन्द्रा नकर्मी, आइतमान मुसहर र कमल अधिकारी।
• समयपालक : ६ कक्षाकी छात्रा रुकु चौधरी।
• पक्षबाट बोल्ने वक्ता : करुणा गुरुङ र मुस्तफा आलम।
• विपक्षबाट बोल्ने वक्ता : विकल्प अधिकारी र सरिस्मा प्रजापति।

वक्ता निम्त्याउनुभन्दा पहिले सञ्चालकले नियम सुनाउँछिन्। सहभागी हुने हरेक प्रतियोगीले यी नियमको पूर्ण पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।

• कुनै टिपोट वा कागज हेरेर बोल्न पाइने छैन।
• कुनै व्यक्ति, जाति, भाषा, धर्म, संस्कृतिप्रति आरोप लगाउन पाइने छैन।
• वक्तालाई बोल्नका लागि पाँच मिनेटको समय निर्धारण गरिएको छ। प्रत्येक चार मिनेटमा जनाउ घन्टी लाग्ने छ। पाँच मिनेटभन्दा बढी बोलेका कुरा मान्य हुने छैन।
• विपक्षका भनाइलाई खण्डन वा असहमति प्रकट गर्दा शिष्ट र मर्यादित रूपमा गर्नुपर्ने छ।
• निर्णायक मण्डलको निर्णय नै अन्तिम हुने छ।

करुणा गुरुङ पक्षबाट बोल्छिन्। उनी भन्छिन्, मानिसहरू सम्पत्ति भए सबै थोक पाइन्छ भन्ने सोच्छन्। सम्पत्तिले घर, जग्गा, गाडी, जहाज, लत्ताकपडा र गरगहना किन्न सकिन्छ, त्यसैले तिनले खुसी दिन्छन् भन्ने ठान्छन्। यही ठानेर मानिसहरू पैसाकै पछि दौडिन्छन्। तर आफूसँग स्वस्थ शरीर छैन भने सारा वैभवको के काम ? स्वस्थ शरीर जीवनको सबैभन्दा ठुलो आशीर्वाद हो।

स्वस्थ मान्छेले मात्र आफूले चाहेको काम गर्न, चाहेको कुरा खान र चाहेको ठाउँमा जान सक्छ। प्रशस्त धनदौलत भएर पनि चाहेको कुरा गर्न नसक्ने रोगी मान्छे करुणालाई कैदी जस्तो लाग्छ, जसको जीवनमा स्वतन्त्रता नामको कुनै वस्तु छैन। उनका अनुसार स्वास्थ्य भनेको निरोगी अवस्था हो, तन्दुरुस्ती हो, मानसिक उद्वेग र चिन्तारहित अवस्था हो।

उनको सबैभन्दा बलियो तर्क यही हो कि सम्पत्ति साधन मात्र हो। हामी सम्पत्तिरूपी साधन प्रयोग गरेर खाद्यान्न किन्छौँ, जाडोगर्मी छल्न लत्ताकपडा किन्छौँ र स्वास्थ्यकै सुरक्षाका लागि घरमहल बनाउँछौँ। स्वास्थ्यमा गडबढी आयो भने रोगमुक्त हुन त्यही सबै सम्पत्ति खर्च गर्छौं। त्यसैले मान्छेले जम्मा गरेको सारा सम्पत्ति उसकै स्वास्थ्यका लागि हो।

विपक्षबाट विकल्प अधिकारी बोल्छन्। उनी पूर्ववक्ताको कुरामा सोझै प्रश्न सोध्छन्। किन मानिसहरू जागिर खान्छन् ? किन उद्योग खोल्छन् ? किन व्यापार व्यवसाय गर्छन् ? यी सबै कर्म स्वास्थ्यका लागि होइनन्, जीविका चलाउन र धन कमाउनका लागि हुन्। स्वास्थ्यका लागि मात्र भए घरमै व्यायाम गरेर बसे पुगिहाल्थ्यो।

उनी जीवनका कठिन दृश्य सम्झाउँछन्। किन टन्टलापुर घाममा मान्छे पोलिन्छन् ? किन खतरनाक सुरुङभित्र पसेर काममा जोतिन्छन् ? किन अर्काको अधीनमा बसेर दिनरात खटिन्छन् ? किन सबैभन्दा प्यारा परिवारजनलाई छोडेर परदेसिन्छन् ? यी सबै दुःख सम्पत्ति कमाउनकै लागि सहिन्छन्। त्यसैले आजको वयस्क मान्छेले गर्ने अधिकांश क्रियाकलाप धन आर्जनकै लागि भइरहेका हुन्छन्।

उनको अर्को तर्क सम्मान र सहयोगको हो। सम्पत्ति भएमा सबैले सम्मान दिन्छन्, मन लागेको खान, घुमफिर गर्न र मन पर्ने लुगा लगाउन सकिन्छ। प्राकृतिक विपत्तिका बेला स्वस्थ मान्छेले मात्र धेरै सहयोग गर्न सक्दैन। स्वस्थ शरीरबाट निस्केका सहानुभूतिका शब्दले भोकले तड्पिरहेका मान्छेको पेट भरिँदैन। त्यस्तो बेला भौतिक र आर्थिक सहयोगको खाँचो हुन्छ, र त्यो सहयोग सम्पत्ति भएकाले मात्र गर्न सक्छन्।

पक्षबाट मुस्तफा आलम फेरि तर्क राख्न उभिन्छन्। उनी महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको भनाइ सम्झाउँछन्। देवकोटाले धनलाई हातको मैला भनेका छन्। हातको मैला पखाले जान्छ, टिक्दैन। यसैले सम्पत्ति महत्त्वपूर्ण कुरा होइन र सम्पत्ति क्षणिक छ भन्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ।

अरूलाई आर्थिक सहयोग गर्दा पाइने खुसी अलौकिक हुन्छ भन्ने विपक्षको भनाइमा उनी पूर्ण असहमत छन्। उनका विचारमा त्यो खुसी दुनियाँका अगाडि मैले यति सहयोग गर्न सकेँ भन्ने घमन्डको प्रदर्शनी मात्र हो। सम्पत्तिले मानिसलाई सन्तुष्टि दिनुपर्ने हो, तर यसको ठिक उल्टो हुन्छ। भनाइ नै छ, सम्पत्तिले कसैलाई डकार आउँदैन। सम्पत्तिले मानिसलाई झन्झन् असन्तुष्ट बनाउँछ।

धेरै धनदौलत भएकालाई आफ्नो सम्पत्ति नाश होला कि, कसैले चोरीलुटी लैजाला कि भन्ने चिन्ता थपिन्छ। त्यसैले ऊ ढुक्कले निदाउन सक्दैन। उसलाई कहिलेकाहीँ त सबैभन्दा नजिकका मान्छेसँग पनि अविश्वास लाग्छ। यस्ता कुराले उसमा विभिन्न किसिमका शारीरिक तथा मानसिक रोग लाग्छन्। यसको विपरीत, स्वस्थ शरीरमा स्वस्थ विचार पलाउँछ।

अन्त्यमा उनी सबैभन्दा ठुलो कुरा भन्छन्। संसारको कुनै पनि धनदौलतले स्वास्थ्य किन्न सकिँदैन। शारीरिक तथा मानसिक रूपले तन्दुरुस्त व्यक्तिले मात्र प्रशस्त सम्पत्ति कमाउन सक्छ, अर्थात् सम्पत्ति स्वास्थ्यको पछिपछि दौडने कुरा हो। मान्छेले चाह्यो भने बाल्यकालदेखि बुढेसकालसम्म आफ्नो स्वास्थ्य तन्दुरुस्त राख्न सक्छ, तर सम्पत्ति मान्छेको वशमा हुँदैन। सम्पत्ति त बाह्य परिस्थितिमाथि निर्भर हुन्छ। सम्पत्तिका मालिक रहेका मान्छे टाट पल्टेर सडकछाप बनेका पनि देखिएका छन्।

विपक्षबाट सरिस्मा प्रजापति बोल्छिन्। उनी पहिले सम्पत्ति के हो भन्ने प्रस्ट पार्छिन्। सम्पत्ति भनेको कसैको निजी अधिकारमा रहेको धन वा दौलत हो, ऐश्वर्य वा वैभव हो। यस्तो सम्पत्तिवाला मानिस जुन देशमा धेरै हुन्छन्, त्यो देशको विकास द्रुत गतिमा हुन्छ। त्यस्ता धनाढ्यहरूले देश वा विदेशमा उद्योग र कलकारखाना खोल्छन्, धेरै मानिसलाई रोजगार दिन्छन् र राज्यलाई विभिन्न राजस्व तथा कर तिर्छन्।

उनी आपतकालको उदाहरण दिन्छिन्। देशमा आपतकाल आउँदा म स्वस्थ छु, मेरो स्वास्थ्य प्रयोग गर भनेर मात्र आपतकाल टर्दैन। त्यति बेला आवश्यक पर्ने वस्तुहरू, खाद्यान्नहरू, औजार तथा हतियारहरू र औषधीहरू खरिद गर्न पुँजी नभई हुँदैन। स्वास्थ्य नै बिग्रियो भने पनि अस्पताल जानुपर्छ, औषधी गर्नुपर्छ र डाक्टर तथा अस्पतालको शुल्क तिर्नुपर्छ। यसका लागि पनि सम्पत्ति आवश्यक हुन्छ।

त्यसपछि उनी स्वास्थ्यभन्दा सम्पत्ति महत्त्वपूर्ण हुने तीनओटा कारण क्रमशः राख्छिन्।

• पहिलो कारण, तन्दुरुस्त स्वास्थ्यका लागि स्वास्थ्यकर आहार चाहिन्छ र त्यो आहार किन्न पैसा चाहिन्छ। मन र मस्तिष्क स्वस्थ राख्न पनि सम्पत्ति नै चाहिन्छ।
• दोस्रो कारण, जीवनमा अनेक सङ्कट आइपर्छन्। हामीले भर्खरै भूकम्पको सामना गऱ्यौँ। कोभिड ‍- १९ को महामारी पनि सह्यौँ। यस्ता बेला शारीरिक रूपमा तन्दुरुस्त भए पनि सम्पत्ति नभएकाहरूको बिजोग हुन्छ।
• तेस्रो कारण, सेवा नै धर्म हो। समाजको उन्नतिका लागि योगदान गर्न र अप्ठेरामा परेकाहरूलाई उद्धार गर्न मान्छेसँग सम्पत्ति हुनुपर्छ।

उनी अन्त्यमा भन्छिन्, सम्पत्ति नभए पनि स्वस्थ शरीर भएको मान्छेले समाजसेवा गर्न सक्छ, तर त्यस्तो सेवा सीमित हुन्छ। उसले एक पटकमा सीमित मानिसलाई मात्र सहयोग गर्न सक्छ। एउटा सम्पन्न व्यक्तिले भने आफूसँग भएको सम्पत्तिको सदुपयोग गरेर एकै समयमा विभिन्न ठाउँमा सहयोग पुऱ्याउन सक्छ र प्रशस्त स्रोत तथा संसाधनको व्यवस्थापन गर्न सक्छ।

चारै जना वक्ताले आफ्नो पालो सकेपछि कार्यक्रम निश्चित क्रममा टुङ्गिन्छ।

• कार्यक्रम सञ्चालकले सबै वक्तालाई धन्यवाद दिन्छिन्।
• त्यसपछि उनले निर्णायक मण्डललाई निर्णय सुनाउन आग्रह गर्छिन्।
• निर्णायकहरूमध्येबाट शिक्षक चन्द्रा नकर्मीले निर्णायक मण्डलको निर्णय सुनाउनुहुन्छ।
• अन्त्यमा सभाको अध्यक्षता गरिरहनुभएकी प्रधानाध्यापकले वादविवाद र सह तथा अतिरिक्त क्रियाकलापको महत्त्व बताउनुहुन्छ।
• विजेता र सहभागीहरूलाई बधाई तथा धन्यवाद दिँदै कार्यक्रम समापन गरिन्छ।

• सविनय : नम्र बनेर
• मर्यादित : संयमित
• वैभव : धनसम्पत्ति
• उद्वेग : तीव्र वेग वा गति
• विवेकशील : विवेक भएको
• व्यायाम : कसरत
• वयस्क : उमेर पुगेको, बालिग
• राजस्व : विभिन्न कर वा शुल्कबाट राज्यलाई प्राप्त हुने रकम

यस पाठमा उच्चारण गर्न अलि कठिन पर्ने केही शब्द छन्। यिनलाई ठिक ढङ्गले पढ्न अभ्यास गर्नुपर्छ।

यो पाठ पढेपछि कुनै एक पक्ष जिते भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु जरुरी छैन। पाठको साँचो सन्देश यही हो कि जीवनमा स्वास्थ्य र सम्पत्ति दुवैको आफ्नै ठाउँ छ। स्वास्थ्य नभए सम्पत्ति भोग्न पाइँदैन, र सम्पत्ति नभए स्वास्थ्य जोगाउने साधन जुट्दैन। एउटा असल विद्यार्थीले दुवै पक्षका तर्क सुनेर आफ्नो विवेकले सोच्न सिक्नुपर्छ।

यसका साथै यो पाठले बोल्ने कला पनि सिकाउँछ। वक्ताले सम्बोधनबाट सुरु गर्छन्, विषय प्रस्ट पार्छन्, क्रमैसँग तर्क राख्छन्, विपक्षको भनाइको मर्यादित खण्डन गर्छन् र अन्त्यमा धन्यवाद दिएर टुङ्ग्याउँछन्। यही ढाँचा सिकेपछि जुनसुकै विषयमा सभामा उभिएर बोल्न सजिलो हुन्छ।

वाक्यमा काम भएको जनाउने शब्द क्रियापद हो। यही क्रियापदले काम कहिले भयो भन्ने समय पनि बुझाउँछ। 'ऊ खेल खेल्छ' भन्दा अहिलेको समय बुझिन्छ, 'प्रभात बजार गयो' भन्दा बितेको समय बुझिन्छ र 'उमेश बिहान उठ्ने छ' भन्दा पछिको समय बुझिन्छ।

नेपालीमा कुनै वस्तुको सानो मात्रा वा सानो टुक्रा जनाउने आफ्नै छुट्टै शब्द हुन्छन्। तिनलाई सानो रूप जनाउने शब्द भनिन्छ। वस्तुअनुसार यी शब्द फरक हुन्छन्, त्यसैले मिलाएर सिक्नुपर्छ।

• पानी : थोपो
• दुध : तुर्को
• दाउरा : चोइटो
• पराल : त्यान्द्रो
• गाग्रो : हतर

अर्को किसिमका सानो रूप जनाउने शब्द ठुलो वस्तुको नामलाई सानो बनाएर बन्छन्। थैलोको सानो रूप थैली हुन्छ। यसै गरी डालोको डाली, अचारको अचारी, चिम्टाको चिम्टी, थालको थाली र घैँटोको घैँटी हुन्छ।

'रि' र 'ऋ' को उच्चारण मिल्दोजुल्दो सुनिन्छ, तर लेख्दा फरक हुन्छ। यसैले धेरै विद्यार्थीले यहाँ गल्ती गर्छन्। तलका शब्दहरू हेरेर फरक छुट्ट्याउन अभ्यास गर्नुपर्छ।

• 'रि' लागेका शब्द : रिजन, रित्तै, रिमाल, रित
• 'ऋ' लागेका शब्द : ऋण, ऋषि, ऋचा
• 'कृ' र 'सृ' जस्ता ऋकार मिसिएका शब्द : कृषि, कृति, सृष्टि

प्रश्न १ / १५