मालाखर्क एउटा पहाडी गाउँ हो। त्यहाँका घरहरू एउटै मालामा उनिए जस्तै मिलेर बसेका छन् र तिनका छाना ढुङ्गाले छाइएका छन्। त्यही सुन्दर गाउँभित्र आमनेसामने पर्ने दुई घर छन्। वल्लो घरकी छोरी गरिमा हुन् र पल्लो घरकी छोरी मालिका। दुई घरबिचको मेलमिलाप गजबको थियो। घरका पाका मान्छेदेखि साना नानीसम्म असाध्यै मिल्थे। वल्लो घरको सुखमा पल्लो घर मुस्कुराउँथ्यो र पल्लो घरमा दुःख पर्दा वल्लो घर दिक्दार बन्थ्यो।

गरिमा र मालिका उस्तै उमेरका थिए, उही कक्षामा पढ्थे र एकै थालमा खाँदै हुर्केका थिए। तिनीहरूको मित्रता हेर्दा मन, मुटु नै एउटै हो कि जस्तो लाग्थ्यो। एउटीबिना अर्की एकछिन पनि बस्न सक्दैनथे। यही मिल्तीमा एउटा सानो घटनाले हलचल ल्याइदियो।

एक दिन घरका सबै जना काममा गएका थिए। गरिमा पनि गाई चराउन गएकी थिइन्। गोठालो लागेकी गरिमाको अत्तोपत्तो नभएका बेला गाईले सँगैको मालिकाको बारीमा लहलहाइरहेका हरिया र कल्कलाउँदा मकैका बिरुवा सखाप पार्‍यो।

मालिकाका बुबाले बारीमा मस्त मकै खाइरहेको गाई देखे। सुरुमा त पशुले गरेको हो, जे हुनु भइहाल्यो भन्ने सोच्दै थिए। तर आधा पाटो मकै सकिँदा पनि धपाउन कोही नआएको देखेपछि उनलाई झनक्क रिस उठ्यो। उनले काठको ठेउको टिपेर प्रहार गरे। ठेउकाले गाईको पेटमै लाग्यो। गाई रन्थनियो र बाँबाँ कराउँदै गोठतिर दौडियो।

साँझ सबै जना कामबाट घर फर्किए। गरिमाको गाईले मकै खाएको विषयमा मालिकाको घरमा चर्काचर्की सुनियो। मालिकाकी आमा त्यो मकै वर्ष दिन खाने बाली भएको र बसाहा पालेपछि राम्ररी बाँध्न पनि सक्नुपर्ने कुरा भनिरहेकी थिइन्। गल्ती आफ्नैबाट भएकाले गरिमाका बुबाआमा केही नबोली बसिरहे। गरिमा त डरले थुरथुर थिइन्। गरिमाको परिवारले नोक्सानअनुसार हर्जाना तिर्ने विचार गरे।

भोलिपल्ट पो यो घटनाले ठुलो रूप लियो, जब गरिमाको गाई तुहियो। नौ महिनामा ब्याउनुपर्ने गाईले चार महिनामै बाछो जस्तो आकृति र रगतका फाल्सा खसाल्यो। अघिल्लो दिन गाईलाई ठेउकाले हानेको कुरा एक जना गाउँलेले बताइदियो। यो थाहा पाएपछि गरिमाको परिवारले साह्रै चित्त दुखाए। फेरि चर्काचर्की भयो। हात हालाहाल हुन लाग्दा छिमेकीले रोके। यही घटनापछि गरिमा र मालिकाका आमाबुबाहरूको एकआपसमा बोलचाल बन्द भयो।

मालिकाकी आमाले छोरीलाई अब गरिमासँग नहिँड्न चेतावनी दिइन्। मालिकालाई नरमाइलो लाग्यो तर आमाको कुरा काट्ने हिम्मत आएन। गरिमाकी आमाले पनि मालिकासँग बसउठ नगर्न भनिन्। गरिमालाई आमाका कुराले झनक्क रिस उठ्यो, तैपनि उनले जबाफ फर्काइनन्। त्यस दिन दुवै जना गह्रौँ मन र गह्रौँ मुटु लिएर विद्यालयतिर लागे। सधैँ जस्तै हात समाउँदै र अङ्कमाल गर्दै होइन, दुवै जना एक्लाएक्लै।

बाटोमा गरिमा मनभरि कुरा खेलाउँदै बिस्तारै पाइला चालिरही। साँच्चै मालिकाले अब माया गर्दिनन् कि, नत्र किन एक्लै लम्केकी भन्ने प्रश्नले उनलाई सताइरह्यो। सल्लाघारीको गैरो काट्नासाथ उनले मालिकालाई देखिन्। मालिका एउटा सानो रुखको फेदमा बसेर सुँक्कसुँक्क गरेकी थिइन्। उसको मुन्टो निहुरिएको थियो र आँखा उदास थिए।

गरिमा पनि भक्कानिइन्। उसले गम्लङ्ग मालिकालाई अँगालो हाली। दुवै जना केही बोल्न सकेनन्, बरु दुवै सुक्सुकाउन थाले। दुवै जनाका आँखा रसाए र तिनका चेपबाट बिस्तारै आँसुले बाटो लियो। केही बेरसम्म दुवै एकअर्काको अँगालामा कस्सिइरहे।

अनि दुवै जना सधैँ जस्तै हात समातेर विद्यालयतिर लागे। ठुलाहरूको झगडाले छोरीहरूको मित्रतालाई भने छुन सकेन।

गरिमा र मालिकाको मिल्ती उस्तै भए पनि दुवैका आमाबुबाहरूको एकआपसमा बोलचाल बन्द नै थियो। ऐँचोपैँचो चल्न छाडेको थियो। मिठोचोखो पाक्दा पहिले जस्तै एकले अर्कालाई सम्झन र एक घरबाट अर्कोमा लगिदिन पनि छाडेका थिए।

गरिमा र मालिका दुवै जनालाई आमाबुबाहरूको तरिका मन परेको थिएन। ठुला मान्छेहरूको मन चाहिँ कति सानो भन्ने लाग्थ्यो उनीहरूलाई। उनीहरू आमाबुबाहरूको बोलचाल होस्, मिल्ती होस् र पहिले जस्तै सम्बन्ध सुमधुर होस् भन्ने चाहन्थे।

घण्टा, दिन र साता हुँदै केही महिना बिते। गरिमा र मालिकाका आमाबुबाहरू पनि एकआपसको मिलेमतो टुटेकामा नरमाइलो मान्न थाले। एक दिन मालिकाले बुबाले आमासँग पछुताइरहनुभएको सुनिन्। केटाकेटीले हेरेका पशुले गरेको बिराममा आफू त्यति आवेशमा आएकोमा उनलाई पछुतो लागेको थियो। गरिमाका आमाबुबा नराम्रा मान्छे नभएको, केही चिज पैँचो लगे हत्तारिएर तिर्न ल्याइहाल्ने र दिएर बिर्सने तर लिएर कहिल्यै नबिर्सने बानीका मान्छे भएको उनले सम्झे। मालिकाकी आमाले पनि गरिमाको परिवारको प्रशंसा गरिन् र उनीहरूले मालिकालाई पनि आफ्नै छोरी जस्तो गरेको सम्झिन्। बुबाआमाको कुराले मालिकाको मनमा ठुलो खुसी सल्बलायो।

उता गरिमाका बुबाले पनि खेतमा सबै खेतालाको अघिल्तिरै आखिर दुवै गरिखाने परिवार भएको र सँगै भएपछि कहिलेकाहीँ यस्तो हुनु ठुलो कुरा नभएको बताए। तिललाई पहाड बनाउनेहरूले जेसुकै भनून्, आफूहरूले उनीहरूको नराम्रो सोच्नै नसक्ने उनले भने। गरिमाकी आमाले पनि कृषिमा केही नयाँ बोटबिउ आयो कि उनैले आफूहरूलाई पनि ल्याइदिने गरेको थपिन्। बित्थामा सानो निहुँले नराम्रो मात्रै भएको र आफ्नो गाई फेरि ब्याउने भइहालेको पनि सुनाइन्। त्यति बेला सिरानघरेको खेतमा भेला भएका सबै खेतालाले पनि गरिखानेहरू यसरी फुटे यो गाउँ कसरी उँभो लाग्ला भन्दै खिन्न मन पारेका थिए।

त्यसै दिनको खाजा खाने बेला छापका कुलानन्द काकाले भनेका कुरा अझै घत लाग्दो थियो। यी ठुला भनाउँदा बाउबाउ र आमाआमा नबोलेका छन्, ज्यानले ठुला र चित्तले साना भन्दै उनले टिप्पणी गरे। तिनका छोरीहरूबाट पो सिक्नु छ त हामीले भने उनले। हेरहेर तिनको मिल्ती, यति विधि मिलेर काम गर्छन् ती। एउटीलाई हाच्छ्युँ आए पनि अर्कीसँग सोधेर मात्र गर्छन् जस्तो छ। सम्बन्ध भनेको त यस्तो पो बाबै भनेर उनले सुनाए।

कुलानन्द काकाले थपे कि एकै ठाउँ भएपछि कहिलेकाहीँ भाँडा पनि बज्छ, यस्तै हो। आखिर छोरीहरूलाई हेरेर पनि यिनीहरू नमिली सुख्खै छैन। यही सम्झँदा गरिमा अहिले पनि दङ्ग पर्छिन्।

विद्यालयमा पुस्तक मेलाको दिन आयो। आज त जतिसुकै अबेर होस्, सबै कार्यक्रम नसकिएसम्म नजाने है गरिमा भनी मालिकाले भनिन्। हुन पनि त्यस दिन विद्यालयमा निकै रमाइलो थियो। कविता, हाजिरीजवाफ, कथावाचन, निबन्ध लेखन अनि पुस्तक प्रदर्शनी भए। थरीथरीका किताब हेर्दै, छान्दै र पढ्दै सबै जना रमाइरहेका थिए।

साँझ अबेरसम्म पनि छोरीहरू नफर्केपछि घरतिर भने सोधीखोजी हुन थाल्यो। चितुवाको बिगबिगी छ गाउँमा, जानुस् लिन भन्ने गरिमाकी आमाको बोली भुइँमा के खसेथ्यो, उनका बुबा गरिमालाई लिन भनी हिँडे। सल्लाघारीको गहिरामा मालिकाका बुबा पनि विद्यालयतिरै गइरहेका भेटिए। दुवै जना नबोली नबोली अघि बढिरहे।

अलि पर पुगेपछि हात समातेर हाँसीहाँसी फर्किरहेका गरिमा र मालिकालाई उनीहरूले देखे। छोरीहरूका हँसिला मुहार देखिरहेका बुबाहरूका आँखा एकआपसमा जुध्न पुगे। अनि अनायास दुवै मुसुक्क हाँसे।

बुबाहरूको बोलचाल भएको खुसीमा गरिमा र मालिकालाई खुट्टा भुइँमा छन् कि छैनन् जस्तो भइरहेथ्यो। चारै जना कुराकानी गर्दै घरतिर लागे।

घरनजिकैको पिपलको फेदमा छोरीहरू र छोरीहरूलाई लिन गएका बुबाहरूलाई हेर्दै गरिमा र मालिकाका आमाहरू पर्खिरहेका थिए। त्यहाँ पनि कस्तो भएछ भने गरिमाकी आमा यसो पिपलचौतारीमा निस्केर के चिहाउँदै थिइन्, मालिकाकी आमा पनि त्यहीँ आइपुगिछन्। दुवैलाई असजिलो असजिलो लागेछ। गरिमाकी आमा पिपलको फेदमा दायाँतिर बसिछन् र मालिकाकी आमा बायाँतिर।

अलिबेरमा हँसिलो अनुहारका छोरीहरू अघि लगाएर मुस्कुराउँदै बुबाहरू पिपलचौतारीमा देखा परे। छोरीहरू त मिल्थे नै। बुबाहरूको पनि बोलचाल भएको आमाहरूले चाल पाए।

दुवै आमाहरूको अनुहारमा अनौठो मुस्कान देखियो। बुबाहरू त झन् खुसी छँदै थिए। अनि गरिमा र मालिकाको मिल्ती त सधैँ उस्तै नै थियो। यति बेला भने तिनका अनुहारमा विशेष ज्योति जगमगाइरहेको थियो। जुनेली रातमा चम्किरहेका छ जनाको अनुहार बिस्तारै तिनै ढुङ्गे छानाका दुई घरतिर बाँडिए। पिपलका पातहरूबाट खुसीको एक झोक्का मधुर हावा सुस्तरी मालाखर्कतिर लाग्यो।

यो कथाले सानो निहुँले ठुलो झगडा जन्मन सक्छ भन्ने देखाउँछ, तर त्यही झगडा बोलचालले सजिलै सकिन्छ भन्ने पनि सिकाउँछ। आवेशमा आएर गरिएको एउटा काम, अर्थात् गाईलाई ठेउकाले हानेको, दुई घरको वर्षौँको मिलाप बिगार्न पुग्यो। छोरीहरूले भने रिस पालेनन्। उनीहरूले पहिले भेट्ने, पहिले बोल्ने र पहिले माफ गर्ने काम गरे। ठुलाहरू छोरीहरूकै व्यवहार हेरेर आफ्नो भुल बुझ्न पुगे। छिमेकमा बसेपछि ऐँचोपैँचो, दुःखसुखको साथ र मिठोचोखो बाँड्ने चलन नै साँचो सम्पत्ति हो भन्ने कथाको भाव हो।

कथाको नाम चम्किला अनुहारहरू राखिनुको कारण अन्त्यमै खुल्छ। रिस र इख बोकेका बेला सबैका अनुहार अँध्यारा थिए। मालिकाको अनुहार रुँदा उदास थियो र गरिमाको मन गह्रौँ थियो। मिलाप भएपछि भने छ जनाको अनुहारमा विशेष ज्योति जगमगायो। बाहिरको उज्यालो जुनेली रातले दिएको हो, तर अनुहारको चमक भने भित्रको खुसीले दिएको हो। मिलाप हुँदा मान्छेको अनुहार आफैँ चम्किन्छ भन्ने कुरा यही शीर्षकले भन्छ, त्यसैले यो शीर्षक पूर्ण रूपमा सान्दर्भिक छ।

• गजब : विशेष किसिमको अनौठो
• दिक्दार : हैरान, दिक्क
• सखाप : सबै समाप्त भएको
• हर्जाना : कसैको धनमाल वा अन्नबाली नोक्सान भएमा सट्टापट्टा दिइने धन वा वस्तु
• ऐँचोपैँचो : सरसापटी रुपियाँ पैसा वा सरसामान सापट दिने र लिने काम
• बिराम : कसुर, भुलचुक, काममा बाधा
• अनायास : अचानक, एकाएक
• आवेश : असामान्य मन, झोँक
• जगमगाइ : जगमग गर्ने भाव, क्रिया वा प्रक्रिया

नेपालीमा केही शब्द सुन्दा उस्तै सुनिन्छन्, तर मात्रा फेरिनेबित्तिकै अर्थ पूरै फेरिन्छ। तल दिइएका जोडीलाई अर्थसहित सम्झनु उपयोगी हुन्छ।

• आशु : चाँडो, शीघ्र। आँसु : आँखाबाट निस्कने पानी।
• शीत : चिसो, तुसारो। सीत : भातको एउटा दाना।
• फुल : अन्डा। फूल : बोटमा फुल्ने पुष्प।
• तिन : ती, तिनी। तीन : ३ सङ्ख्या।
• पूरा : सम्पूर्ण, पूर्ण। पुरा : खाडल आदि पुर्नु।

एउटै धातुबाट कर्ताअनुसार फरक फरक क्रियापद बन्छन्। तल केही धातुबाट बनेका क्रियापद देखाइएका छन्।

क्रियापदबाट धातु छुट्ट्याउने काम यसरी गरिन्छ।

• चरण १ : दिइएको क्रियापदलाई ठिकसँग पढ्नुहोस्, जस्तै बोल्छ।
• चरण २ : कर्ता र कालले ल्याएको पछिल्लो भाग हटाउनुहोस्, यहाँ छ हट्छ।
• चरण ३ : बाँकी रहेको मूल भागलाई धातु मान्नुहोस्, अर्थात् बोल्।
• चरण ४ : त्यही धातुबाट अर्को क्रियापद बनाएर जाँच्नुहोस्, जस्तै बोल्नुहुन्छ। बन्यो भने छुट्ट्याइ ठिक छ।

लेख्दा य र ए को ठाउँ नबिराउनु वर्णविन्यासको महत्त्वपूर्ण कुरा हो। तल दुवैका उदाहरण दिइएका छन्।

कथा पढेर बुझेपछि आफैँ कथा रच्ने पालो आउँछ। तलका चार चित्र क्रमैसँग हेर्नुहोस्। पहिलो चित्रमा भेट र कुराकानी छ, दोस्रोमा होड सुरु भएको छ, तेस्रोमा घमण्ड र सुस्ती देखिन्छ र चौथोमा नतिजा आउँछ। यही क्रम समातेर सुरु, मध्य र अन्त्य भएको कथा लेख्न सकिन्छ।

• चरण १ : चारै चित्र हेरेर पात्र, ठाउँ र घटना टिप्नुहोस्।
• चरण २ : कथाको सुरुमा पात्रको परिचय र समस्या देखाउनुहोस्।
• चरण ३ : बिचमा घटना बढाउँदै लैजानुहोस्।
• चरण ४ : अन्त्यमा नतिजा र त्यसबाट पाइने सिकाइ लेख्नुहोस्।
• चरण ५ : कथालाई सुहाउँदो शीर्षक दिनुहोस्।

प्रश्न १ / १६