नेपालका गाउँबस्तीमा चाडपर्व आयो कि बाजा बज्न थाल्छ र मानिसहरू नाच्न थाल्छन्। हरेक समुदायको आफ्नै नाच छ, आफ्नै बाजा छ र आफ्नै भेषभूषा छ। नाचको चाल हेरेर, बाजाको ताल सुनेर र लुगाको बुट्टा देखेर मात्रै पनि यो कुन समुदायको रमाइलो हो भनी चिन्न सकिन्छ। त्यसैले नाच रमाइलोका लागि मात्र होइन, यो त हाम्रो चिनारी नै हो।

यी नाचहरू एउटै ठाउँमा जन्मेका होइनन्। कुनै पूर्वी पहाडको हो, कुनै मध्य पहाडको हो र कुनै उपत्यकाको जात्रासँग जोडिएको छ। एउटै देशभित्र यति धेरै किसिमका नाच हुनु नै हाम्रो संस्कृति कति फराकिलो छ भन्ने पहिलो प्रमाण हो।

समाजमा बस्ने मानिसको आफ्नै किसिमको सामाजिक जीवन हुन्छ। उनीहरूले के खान्छन्, कस्तो लुगा लगाउँछन्, कुन भाषा बोल्छन्, कुन चाड मनाउँछन् र जन्मदेखि मृत्युसम्म कस्ता संस्कार गर्छन्, यी सबै कुरा एकै दिनमा बनेका होइनन्। परम्परागत रूपमा विकसित हुँदै आएका यिनै आचारविचार र चालचलनसँगै कला, साहित्य, भाषा, धर्म, दर्शन र मूल्यमान्यता पनि जोडिन्छन्। यी सबै कुराको समष्टिलाई नै संस्कृति भनिन्छ।

नेपाली संस्कृति एउटै साँचोमा ढालिएको छैन। भूगोल फरक छ, जाति फरक छन् र धर्मसम्प्रदाय पनि फरक छन्। यिनै भिन्नताका आधारमा नेपाली संस्कृति विविधतामय बन्न पुगेको छ। यो नेपालको भौगोलिक सीमाभन्दा पनि परपरसम्म फैलिएको छ। यति धेरै विस्तार र विविधताका माझमा पनि सबैलाई एउटै धागोले उनेजस्तो एकत्व रहनु नै नेपाली संस्कृतिको विशेषता बनेको छ।

नेपाल प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण भूपरिवेष्टित देश हो। यहाँ सयौँ जातजाति र भाषाभाषीका मानिसहरूको बसोबास रहेको छ। पूर्वदेखि पश्चिमसम्मै फैलिएका ब्राह्मण र क्षेत्रीहरू दसैँतिहारलगायतका विभिन्न पर्वहरू मनाउँछन्। संस्कार र संस्कृतिका धनी उनीहरू मूलतः नेपाली भाषा बोल्छन्, तर पश्चिमतिर भने डोटेली, दार्चुलेली, अछामी आदि भाषा पनि बोल्छन्।

पूर्वका किरातीहरू धान नाच, च्याब्रुङ नाच र साकेलामा रमाउँछन्। किरातीहरूमध्ये पनि लिम्बुहरू लिम्बु भाषा बोल्छन् भने राईहरू बान्तवा, चाम्लिङ, लोहोरुङलगायतका अनेक राई किराती भाषाहरू बोल्छन्। उनीहरू साकेला अर्थात् उँधौली र उँभौली तथा चासोक तङ्नाम आदि मनाउँछन्। पश्चिमका नेपालीहरू भने देउडा भनेपछि हुरुक्क हुन्छन् र गौरा पर्वमा रमाउँछन्।

मध्य खण्डमा तामाङहरू सेलो नाच्छन्। उनीहरूले बोल्ने भाषालाई तामाङ भाषा भनिन्छ र उनीहरू धुमधामका साथ ल्होसार मनाउँछन्। नेवारहरू हाकुपटासी र छोटो दौरामा ठाँटिएर बिस्केटजात्रा, इन्द्रजात्रा र म्हपूजा आदि मनाउँछन्। उनीहरूको भाषालाई नेपाल भाषा भनिन्छ। गुरुङ र मगरहरू रोदीमा रम्छन् र घाटुमा नाच्छन्। गुरुङहरू गुरुङ र घले भाषा बोल्छन् भने मगरहरू मगर तथा खाम भाषा बोल्छन्। ल्होसार र भूमि पूजा उनीहरूको मुख्य पर्व हो।

तराई मधेसमा मधेसीहरू अनेक रङहरूले फगुवा रङ्गाउँछन्, छठमा सूर्यको उपासना गर्छन् र सिरुवा पर्व मनाउँछन्। उनीहरू मैथिली, भोजपुरी, अवधी, राजवंशी, धिमाल, सतार, उर्दूलगायत भाषा बोल्छन्। माथि हिमालतिर चौरीको पुच्छर डोलाउँदै, बक्खु र दोचामा सजिएर शेर्पा समुदाय ल्होसार मनाउँछ। त्यसरी नै थकाली र डोल्पालीहरूका आफ्नै भाषा र पर्वहरू छन्।

विभिन्न भेकमा विभिन्न भाषा, भेष, पर्व र जात्राहरू मनाउँदै आफ्नो संस्कृति पछ्याउने हरेक जातजातिको जन्मदेखि मृत्युसम्मका अनेक संस्कारहरू छन्। कतिपय जातिका त्यस्ता संस्कारहरूबिच समानता पनि छन् र कतिमा भिन्नता पनि छन्। यसरी जातजातिपिच्छे र नेपाली भूगोलको खण्डपिच्छे फरक फरक जीवनपद्धति, जात्रा वा पर्वहरू, भाषा, भेष वा संस्कार हुनु र एकआपसमा सहिष्णुता कायम राख्नु नै नेपाली संस्कृति हो।

जाति, भाषा र भूगोलपिच्छे फरक फरक मूल्यमान्यता भए जस्तै धार्मिक आस्थाको दृष्टिले पनि नेपालीहरूमा विविधतामा एकता पाइन्छ। पूर्वीय आर्य सभ्यताका अनुयायीहरू हिन्दुधर्ममा विश्वास गर्छन् र यसलाई अन्य सभ्यताका समुदायले पनि वरण गरेका छन्। गौतम बुद्धका महान् उपदेशलाई आत्मसात् गर्ने बौद्ध धर्मावलम्बी पनि धेरै छन्। जैन र शिख सम्प्रदायका मानिसहरू पनि छन्। मुस्लिम धर्ममा विश्वास गर्नेहरू पनि धेरै छन्, किरात धर्म मान्नेहरू पनि छन् र इसाई धर्म मान्नेहरू पनि छन्।

यहाँका हिन्दुहरू बुद्धलाई आफ्नै देवता मानी पूज्छन् र बौद्ध दर्शनका अनुयायी बन्छन्। बौद्ध धर्मावलम्बीहरू पनि हिन्दुलाई सम्मान गर्छन्। शिख र जैनको पनि हिन्दु र बौद्धसँगको मलमिलाप अनुकरणीय छ। यहाँ हिन्दु, बौद्ध, इस्लामलगायत सबै धर्मको सम्मान हुन्छ। उनीहरू सहिष्णु भई सहकार्य, मेलमिलाप र एकताको सन्देश दिन्छन्। एकअर्काको चाडपर्व मनाउँछन् र त्यसमा सहभागी भई रमाइलो गर्छन्। यस्तो अद्वितीय धार्मिक मेलमिलाप नै नेपाली संस्कृतिको विशेषता हो।

नेपाली संस्कृति नेपालभित्र मात्र होइन, संसारको जुन कुनासम्म नेपालीहरू पुगेका छन्, त्यहाँसम्म फैलिएको छ। नेपालबाहिर भारतको दार्जिलिङ, सिक्किम, कालिम्पोङ र पश्चिम बङ्गालको उत्तरी क्षेत्र त नेपाली संस्कृतिको भण्डार नै हो। त्यसदेखि पूर्व आसाम, मेघालय, मनिपुरलगायतका भारतीय राज्यहरूमा पनि त्यहाँको परिवेश सुहाउँदो नेपाली संस्कृति जीवित छ। भारतका अरू राज्यहरूमा पनि नेपाली मूलका धेरै मानिसहरूको बसोबास छ। आजीविकाको सिलसिलामा नेपालीहरू ती ठाउँहरूमा पुगेपछि उनीहरूको साथमै नेपाली संस्कृति पनि गएको छ।

भारतबाहेक म्यानमार, हङकङ, बेलायत, अमेरिका, अस्ट्रेलिया आदि देशमा पनि नेपाली संस्कृति फैलँदो छ। साउदी अरेबिया, कतार, दुबई, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापान, सिङ्गापुर, ब्रुनाई, इजरायल, पोल्यान्ड आदि देशहरूमा पनि नेपाली संस्कृतिको विस्तार भइरहेको छ। यसरी नेपालबाहिर नेपाली संस्कृति फैलने महत्त्वपूर्ण आधार नेपाली भाषा र नेपालभित्र बोलिने अन्य भाषाहरू बनेका छन्। यसका साथै नेपालीले मनाउने चाडपर्व, वेशभूषा, खानपान र नेपाली संस्कार जहाँ जहाँ पुग्छन्, त्यहाँ त्यहाँ नेपाली संस्कृति फैलिरहेको छ।

नेपालीले पाहुनालाई देवता मान्ने प्रचलन छ। आफूले रुखोसुखो खाए पनि अतिथिलाई मिठोमसिनो खुवाउने नेपाली चलन छ। जननी र जन्मभूमिलाई स्वर्गभन्दा पनि महान् ठान्ने परम्परा छ। सामाजिक हितका लागि पाटीपौवा, बाटोघाटो र पुलपुलेसा बनाउने चलन छ र नेपालीको दान गर्ने बानी प्रशंसनीय छ। समुदायमा कोही जिउँदो छँदा जन्ती जाने र मर्दा मलामी जाने प्रचलन छ। यही अर्थमा 'जिउँदाका जन्ती र मर्दाका मलामी' भनिएको हो, अर्थात् सुखमा पनि दुःखमा पनि छिमेकी सँगै हुन्छन्।

नेपाली लोकजीवनको रमाइलो भाकामा पनि उत्तिकै कला छ। मारुनी, बालन र सोरठीका भाकामा टुङ्ना, डम्फु, च्याब्रुङ, मादल र मुरलीको कलात्मक संयोजन छ। यस्तो विविधतामय चालचलन नै नेपाली संस्कृति हो।

• आचारविचार : चालचलन
• दर्शन : हेर्ने दृष्टिकोण
• समष्टि : उस्तै खालका वस्तुको मेल
• अवलम्बन : अपनाउने काम
• जीवनपद्धति : जीवन जिउने तरिका
• भूपरिवेष्टित : देशको सबै सिमाना जमिनले घेरेको
• जैन : महावीरले चलाएको अहिंसात्मक धर्म
• शिख : गुरु नानकले चलाएको एक धर्म
• धर्म निरपेक्ष : कुनै एउटा धर्मलाई मात्र मान्यता नदिने
• इस्लाम : मुहम्मदले प्रचलनमा ल्याएको मुसलमानी धर्म
• सहिष्णु : सहनशील
• सहकार्य : एक साथ मिलेर काम गर्ने प्रक्रिया
• अद्वितीय : जोडा नभएको, अप्रतिम
• आजीविका : जीवन निर्वाहका लागि गरिने काम
• अतिथि : पाहुना
• पाटीपौवा : बटुवालाई बस्नका लागि बनाइएको ठाउँ

कुनै काम हुँदा निस्कने आवाज वा त्यो काम हुने तौरतरिकालाई जस्ताको तस्तै नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ। बोलीमा यस्ता शब्द राखेपछि सुन्नेले काम भएको दृश्य नै आँखा अगाडि देख्छ। यी शब्द जुनसुकै क्रियासँग जोडिँदैनन्, हरेक अनुकरणात्मक शब्दको आफ्नै मिल्ने क्रिया हुन्छ।

वाक्यमा नामको अगिल्तिर आएर 'कस्तो', 'कत्रो', 'कति', 'कुन' र 'कसको' को उत्तरमा आउने पदहरू विशेषण हुन्। विशेषणले नामको गुण, विशेषता, अवस्था, रङ, सङ्ख्या, मात्रा, क्रम, आवृत्ति र सम्बन्ध आदिलाई बुझाउँछ। कुनै शब्द विशेषण हो कि होइन भनी छुट्याउन नामलाई लिएर यी पाँच प्रश्न सोध्नुहोस् र जुन शब्दले उत्तर दिन्छ, त्यही विशेषण हो।

• कस्तो ? नयाँ कपडा, पुराना कागज, असल मान्छे
• कत्रो ? ठुलो बोरा, सानो बाबु
• कति ? सात जना, धेरै सामान, थोरै पैसा, अलिकति चामल
• कुन ? त्यो बोरा, ती मान्छे
• कसको ? आफ्नो सामान

विशेषणले सधैँ एउटै किसिमको कुरा बताउँदैन। कुनै विशेषणले नाम कस्तो छ भन्ने बताउँछ र कुनैले त्यो नाम कति छ भन्ने बताउँछ। यही आधारमा विशेषणलाई दुई भागमा छुट्याइन्छ।

'असल चरित्र र खराब चरित्रमा धेरै अन्तर हुन्छ' भन्ने वाक्यमा 'असल' र 'खराब' ले चरित्र कस्तो हो भन्ने बताउँछन्, त्यसैले ती गुणबोधक विशेषण हुन्। त्यही वाक्यको 'धेरै' ले अन्तर कति छ भन्ने बताउँछ, त्यसैले त्यो परिमाणबोधक विशेषण हो। एउटै वाक्यमा दुवै किसिमका विशेषण सँगै आउन सक्छन्।

नेपालीमा विशेषण नामसँग टाढा उभिँदैन। नाम स्त्रीलिङ्ग भयो भने विशेषणको रूप पनि स्त्रीलिङ्गमा जान्छ, नाम बहुवचन भयो भने विशेषण पनि बहुवचनमा जान्छ र आदर गर्नुपर्ने ठाउँमा विशेषण आदरार्थी रूपमा जान्छ। तल हरेक हरफमा विशेषण मिलाएपछिको शुद्ध रूप दिइएको छ।

• (क) सानी छोरी घरमै बस्छे। (छोरी स्त्रीलिङ्ग भएकाले सानो को ठाउँमा सानी)
• (ख) अग्ला केटाहरू भलिबल खेल्दै छन्। (केटाहरू बहुवचन भएकाले अग्ली को ठाउँमा अग्ला)
• (ग) हाम्री भान्जी र उनकी छोरी एउटै विद्यालयमा पढ्छन्। (भान्जी स्त्रीलिङ्ग भएकाले हाम्रो को ठाउँमा हाम्री)
• (घ) राम्रा विद्यार्थी बोलीबाटै चिनिन्छन्। (विद्यार्थी बहुवचनमा भएकाले राम्रो को ठाउँमा राम्रा)

नेपाली शब्दमा ह्रस्व उकार (ु) शब्दको सुरुमा, बिचमा र अन्त्यमा जहाँ पनि आउन सक्छ। पुलपुलेसा, मुरली र टुङ्ना जस्ता शब्दमा यो सुरुमा आएको छ। पाहुना र समुदाय जस्ता शब्दमा बिचमा आएको छ। डम्फु र सिपालु जस्ता शब्दमा अन्त्यमा आएको छ। नेपालीमा प्रायः ह्रस्व उकार नै लेखिन्छ र दीर्थ ऊकार (ू) थोरै शब्दमा मात्र आउँछ, जस्तै ऊ, आफू, भूमि, सूर्य।

त्यसैले बुद्धि, दुःख, सुख, कुमारी, जिउ, आयु, वायु, कुखुरो, मनुष्य, गुलेली, घुँडा, चुचुरो, छुर्पी, जुत्ता, दुलो, ठुलो, मुला, लुगा, नमुना, मुजुर र सिपालु यी सबै शब्द ह्रस्व उकारमा लेखिन्छन्। लेख्दा उकारको मात्रा हतारमा लामो बनाइदिने बानीले शब्द अशुद्ध बन्छ।

प्रश्न १ / १८