पुराण, रामायण, महाभारत र देश विदेशका पुराना कथाहरूमा आउने पात्रलाई पौराणिक पात्र भनिन्छ। यी पात्र कुनै न कुनै गुण वा अवगुणका कारण आजसम्म चिनिन्छन्। कोही धैर्यका लागि, कोही बलका लागि, कोही मिहिनेतका लागि र कोही आफ्नै मूर्खताका लागि सम्झिइन्छन्। तलका छ जना पात्रलाई राम्ररी चिन्नुभयो भने यस पाठको कथा बुझ्न सजिलो हुन्छ, किनभने यो कथा पनि त्यस्तै पौराणिक संसारबाट आएको हो।

• सीता : रामायणकी नायिका। जनककी छोरी र रामकी पत्नी। धैर्य र सहनशीलताका लागि चिनिन्छिन्।
• भीम : महाभारतका पाँच पाण्डवमध्ये एक। गदा चलाउने अत्यन्त बलवान् योद्धा।
• भस्मासुर : कठोर तपस्या गरेर वरदान पाएका असुर। पछि आफ्नै हात आफ्नै टाउकोमा राखेर भस्म भए।
• एकलव्य : गुरुले नसिकाए पनि गुरुको मूर्ति अगाडि राखेर एक्लै मिहिनेत गरी महान् धनुर्धर बनेका बालक।
• हर्कुलस : ग्रिक पौराणिक कथाका अत्यन्त बलवान् वीर। कठिन कामहरू पूरा गरेकाले प्रसिद्ध छन्।
• यलम्बर : किरात वंशका पहिला राजा। नेपाल उपत्यकामा किरात शासन सुरु गरेका मानिन्छ।

'कुमार यवक्रीत' शारदारमण नेपालले लेखेको कथा हो। यो कथा पौराणिक परिवेशमा आधारित छ, तर यसले उठाएको कुरा आजका विद्यार्थीकै हो। मिहिनेत नगरी छोटो बाटोबाट ठुलो मान्छे बन्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्नको जवाफ यो कथाले घटनाबाटै दिन्छ। कथा तेस्रो पुरुषमा भनिएको छ, अर्थात् लेखकले बाहिरबाट हेरेर पात्रका काम र कुरा सुनाएका छन्।

गङ्गा किनारको रमाइलो घना जङ्गलभित्र दुई वटा आश्रम नजिकनजिकै बनेका थिए। एउटामा भारद्वाज मुनि बस्थे र अर्कोमा रैभ्य मुनि। रैभ्य मुनि त्यस समयका निकै कहलिएका विद्वान् थिए। उनका छोरा परावसु पनि त्यत्तिकै नामुद विद्वान् भएर निस्केका थिए। जता गए पनि यिनीहरूकै विद्वत्ताको चर्चा सुनिन्थ्यो। ज्ञानगुनका कुरा सिक्न मानिसहरू चारैतिरबाट त्यही आश्रममा आइरहन्थे, त्यसैले त्यहाँ निकै चहलपहल हुन्थ्यो।

सँगैको भारद्वाज आश्रम भने सधैँ सुनसान देखिन्थ्यो। भारद्वाज आफू धेरैजसो समाधिमै रहन्थे। उनका छोरा यवक्रीत हलक्क बढेका त थिए, तर पढेका थिएनन्। उता रैभ्यको आश्रममा परावसु र उर्वावसुको चहलपहल थियो। एउटै जङ्गलभित्रका दुई आश्रमको यही फरकले कथाको सुरुवात गर्छ।

छिमेकी आश्रमको चहलपहल दिनहुँ देखेपछि यवक्रीतको मनमा पनि धेरै कुरा खेल्न थाले। उनलाई लाग्यो, उनीहरूले धेरै नै पढिसके, काम देखाइसके र नाम पनि कमाइसके। म भने अझै ठन्डाराम छु। म अब पढेर तिनीहरू जस्तै विद्वान् कहिले हुने ? कसरी हुने ? नपढीकनै विद्वान् बन्ने उपाय खोज्नुपऱ्यो बा ! मनमा यस्तै यस्तै कुरा खेलाउँदै एक दिन कुमार यवक्रीत देवराज इन्द्रकहाँ पुगे।

यवक्रीतका सबै गुनासा सुनिसकेपछि इन्द्रले उनलाई सिधा जवाफ दिए। ज्ञान र सिप आर्जन गर्न मिहिनेत गरेर पढ्नै पर्छ भन्ने कुरा उनले एउटा मीठो तुलना दिएर बुझाए। यसपछि उनले यवक्रीतलाई विद्वान् गुरुकहाँ जान, मिहिनेत गर्न र आवश्यक परे आफूले पनि पढाइमा मदत गर्ने वचन दिए।

इन्द्रले विभिन्न उदाहरण दिएर पटक पटक सम्झाइबुझाइ गर्न खोजे, तर यवक्रीतको जिद्दी झन्झन् बढ्दै गयो। आखिरमा उनले इन्द्रका ढोकामा अनशन नै सुरु गरे। बिहान सबेरै उनी गङ्गास्नान गर्न जान्थे। स्नान सकिएपछि फर्केर इन्द्रका ढोकामा आई रातदिन कष्ट देखाएर पसारो परिरहन्थे।

यवक्रीतको हठ देखेर देवराज इन्द्र हैरान भए। सुरुमा एकदुई दिन त उनले केही सोच्नै सकेनन्। तेस्रो दिन उनले शब्दले होइन, व्यवहारले सम्झाउने उपाय निकाले।

• तेस्रो दिन उज्यालो हुनुभन्दा अगाडि नै इन्द्र उठे।
• उनले आफ्ना कपाल र दारीजुँगामा सेतो दले।
• झुत्रेझाम्रे कपडा लगाएर एक जना समाजसेवी बुढा मान्छेको भेष बनाए।
• बिहानै सुटुक्क गङ्गाको किनारमा गएर बसे।
• आफ्ना मुठीमा बालुवा उठाउँदै गङ्गाको पानीमा फ्याँक्न थाले।

गङ्गास्नान गर्न जाँदा यवक्रीतले किनारमा ती बुढा मान्छेलाई देखे। बुढा मानिसलाई आदर गर्नुपर्छ भन्ने जानेका यवक्रीतले दुई हात जोडेर प्रणाम गरे। बुढा मान्छे पिलिक्क हेरेर मुस्कुराउँदै फेरि आफ्नै काममा लागे। मनको खुलदुली रोक्न नसकी यवक्रीत नजिकै गएर सोधे।

बुढाका कुरा सुनेर यवक्रीत झस्किए। उनलाई यी बुढा मान्छे इन्द्र नै हुन् कि जस्तो पनि लाग्यो। यसबारे बढी सोधखोज नगरी उनी खुसुक्क नदीमा ओर्ले। त्यसपछि नुहाए, कपडा फेरे र मिहिनेत गरेर पढ्ने अनि विद्वान् बन्ने सङ्कल्प लिएर फटाफट गुरुकुलतिर लागे। कथाको यही ठाउँमा यवक्रीत बदलिन्छन्। उनले माग्न छाडेर कमाउन थाल्छन्।

यो कथाको मुख्य सन्देश सरल छ। ज्ञान र सिप मागेर, रोएर वा जिद्दी गरेर पाइँदैन, मिहिनेत गरेर मात्र आर्जन गरिन्छ। गङ्गामा मुठीभर बालुवा फ्याँकेर पुल नबने जस्तै, नपढीकनै अनशन बसेर विद्वत्ता आउँदैन। कथाले अर्को कुरा पनि सिकाउँछ। गल्ती गर्नु ठुलो कुरा होइन, गल्ती थाहा पाएपछि पनि अड्डी कस्नु ठुलो कुरा हो। यवक्रीत ठुला भए, किनभने उनले आफ्नो अठोट फेर्न सके।

कथा सरल र बोलीचालीको नेपालीमा लेखिएको छ। घटना क्रमैसँग अगाडि बढ्छ र बिच बिचमा संवाद आउँछ, त्यसैले पात्रका स्वभाव उनीहरूकै बोलीबाट चिनिन्छ। यवक्रीतको 'म भ्याउँदिनँ काका' भन्ने वाक्यले उनको जिद्दी देखाउँछ भने बुढा मान्छेको 'म त आँट गरेरै लागेको छु' भन्ने वाक्यले व्यङ्ग्य देखाउँछ। हलक्क, ठन्डाराम, खुसुक्क, झुत्रेझाम्रे, फटाफट जस्ता अनुकरणात्मक शब्दले भाषालाई जीवन्त बनाएका छन्। 'सपनामा लड्डु खाएर बिपनामा अघाउनु' जस्तो लोकोक्तिले ठुलो कुरा एउटै वाक्यमा बुझाइदिन्छ।

• आश्रम : प्राचीन ऋषिमुनिहरूले बस्नका निम्ति प्रायः जङ्गलमा बनाएको आवास
• विद्वत्ता : विद्वान् हुनुको भाव
• समाधि : तपस्या
• अनशन : आहार त्याग
• विद्वत् : बुद्धिमान्
• सङ्कल्प : अठोट
• गुरुकुल : प्राचीन पद्धतिको शिक्षाकेन्द्र

कथामा आएका केही शब्दको अर्थ राम्ररी टिपेर राख्नुपर्छ। खुसुक्क भनेको सुटुक्क, होनहार भनेको ज्यादै सिपालु, बेकार भनेको काम नलाग्ने, खित्का भनेको बेसरी हाँस्दाको आवाज, हठ भनेको जिद्दी, नामुद भनेको प्रसिद्ध, सङ्कल्प भनेको अठोट र भव्य भनेको हेर्दैमा सुन्दर एवम् विशाल हो।

सबै शब्दजोडी विपरीतार्थी हुँदैनन्। जल र पानी, वन र जङ्गल, अक्कल र बुद्धि उस्तै अर्थ दिने जोडी हुन्। आकाश र पाताल, असल र खराब, सफल र विफल, दिन र रात भने विपरीतार्थी जोडी हुन्। जोडी हेर्दा अर्थ मिल्छ कि उल्टिन्छ भनेर सोध्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

एउटै नाम बारम्बार दोहोऱ्याउँदा वाक्य बोझिलो हुन्छ। 'सरोजले खेल्दैन, सरोजलाई कर नगर' भन्नुभन्दा 'जो खेल्दैन त्यसलाई किन कर गर्ने' भन्दा सुन्दा राम्रो हुन्छ। यहाँ 'जो' र 'त्यसले' नामकै सट्टामा आएका छन्।

• आफूलाई जनाउने : म, हामी, हामीहरू
• सुन्ने मानिसलाई जनाउने : तँ, तिमी, तिमीहरू, तपाईं, हजुर
• अरूलाई वा कुनै वस्तुलाई जनाउने : यो, त्यो, यी, ती, उनी, उनीहरू, उसले
• प्रश्न सोध्ने : को, के, कसले, कसलाई
• वाक्य जोड्ने : जो, जे, जसले, जसलाई, जुन
• अनिश्चित र समष्टि जनाउने : आफू, आफैँ, अरू, सबै

नाम हटाएर प्रश्न सोध्ने सर्वनाम राख्दा प्रश्नवाचक वाक्य बन्छ। 'बहिनी घर गइन्' भन्ने वाक्यमा नामको ठाउँमा 'को' राख्दा 'को घर गइन् ?' हुन्छ। मानिसका लागि 'को' र वस्तुका लागि 'के' प्रयोग हुन्छ, त्यसैले 'उसले कलम हरायो' भन्ने वाक्य 'उसले के हरायो ?' बन्छ।

नेपालीमा ह्रस्व इकार ( ि ) र दीर्घ इकार ( ी ) फरक छन् र हिज्जे बिगार्ने ठाउँ पनि यही हो। दीर्घ इकार शब्दको सुरु, बिच र अन्त्य तिनै ठाउँमा आउन सक्छ। सुरुमा आएको उदाहरण जीवन हो, बिचमा आएको उदाहरण शरीर हो र अन्त्यमा आएका उदाहरण बानी, विद्यार्थी, परिश्रमी र सहयोगी हुन्। यही कथाको अन्तिम अनुच्छेदमा पनि यी, बढी, नगरी र नदी जस्ता दीर्घ इकार लागेका शब्द आएका छन्।

महाकाव्य 'महाभारत' का रचनाकार महर्षि व्यास हुन्। यसमा मूलतः कौरव र पाण्डवको पारिवारिक सम्बन्ध र सङ्घर्षको कथा छ, तर भित्र थुप्रै थुप्रै सहायक कथा पनि छन्। देवव्रत र उनको कठोर प्रतिज्ञाको कथा त्यसैमध्येको एक हो। तल दिइएका पात्र आफ्ना गुण वा स्वभावका कारण चिनिन्छन्।

• एकलव्य : महान् धनुर्धर
• विदुर : महाज्ञानी
• दुर्वासा : रिसाहा
• शकुनि : षड्यन्त्रकारी
• यवक्रीत : नपढी ज्ञान प्राप्त गर्न खोज्ने बालक

प्रश्न १ / १६