संसारमा भएका हरेक प्राणीको आफ्नो बस्ने ठाउँ हुन्छ। बाघ गुफामा बस्छ, सर्प दुलोमा पस्छ, चरा गुँडमा बस्छ र मौरीहरू घार बनाएर सँगै बस्छन्। मानिसले पालेका पशुका पनि आफ्नै ठाउँ हुन्छन्। गाई गोठमा बस्छे, बाख्रा खोरमा बस्छन्, हात्ती हात्तीसारमा बस्छ र घोडा तबेलामा बस्छ। यी ठाउँ केवल छानो र पर्खाल होइनन्। जुन ठाउँमा प्राणीले सुरक्षा पाउँछ र आफ्ना जीवजन्तुको साथ पाउँछ, त्यही नै उसको साँचो बासस्थान हो।

मानिसको पनि आफ्नै घर हुन्छ। तर मानिसको घर इँटा र काठले मात्र बन्दैन। घरभित्र माया छ, बोलचाल छ र एकअर्काको वास्ता छ भने मात्र त्यो घर बन्छ। बुढेसकालमा पुगेका आमाबुबालाई घरले अँगाल्न छोड्यो भने के हुन्छ, यही कुरा 'मायाको घर' कथाले देखाउँछ।

'मायाको घर' माया ठकुरीले लेख्नुभएको कथा हो। यो कथाको विधा कथा हो। कथामा नकुल नाम गरेको एउटा विद्यार्थी, उसको साथी मिलन, नकुलकी हजुरआमा र वृद्धाश्रममा बस्ने हर्कजित नाम गरेका हजुरबुबा मुख्य पात्र छन्। कथा नकुलको बिहानको घरबाट सुरु हुन्छ, शैक्षिक भ्रमणसँगै वृद्धाश्रम पुग्छ र फेरि नकुलकै घर फर्केर टुङ्गिन्छ। यही घुम्ती नै कथाको सबैभन्दा राम्रो कुरा हो, किनभने घरबाट निस्केको बालक फर्केर आउँदा घरलाई अर्कै आँखाले हेर्न थालेको हुन्छ।

कथा बिहानको हतारोबाट सुरु हुन्छ। हजुरआमा दुधको गिलास लिएर नातिलाई कर गर्नुहुन्छ। नकुललाई भने विद्यालयको बस छुट्ला भन्ने पिर छ, त्यसैले ऊ हजुरआमासँग रिसाउँछ र नबोलियोस् भन्ने चाहन्छ। हरेक बिहान यस्तै तर्कवितर्कले नकुललाई अलमल्याउँथ्यो। हजुरआमाको तर्क सोझो छ। राम्रोसँग खायो भने नाति बलियो हुन्छ र राम्रोसँग पढ्न सक्छ। आमाले पनि नातिलाई सम्झाउनुहुन्छ कि एक गिलास दुध त हो, प्यारी हजुरआमाले माया गरेर दिनुभएको हो। अन्ततः नकुलले हजुरआमाको हातबाट गिलास लियो र घटघटी पियो। हजुरआमाले नातिलाई हेर्दै मुस्कुराउनुभयो र 'स्याबास मेरो नाति' भन्दै रित्तो गिलास लिएर भित्र पस्नुभयो।

यत्तिकैमा हजुरआमा हातमा स्विटर बुन्दै आएर नाप्न खोज्नुहुन्छ। यसपालिको जाडोमा नातिलाई नयाँ स्विटर लगाइदिने उहाँको रहर छ। तर नकुल जुत्ता लगाउँदै हतारमा छ। 'चाहिँदैन यो स्विटर स्विटर, म त हिँडें है' भन्दै ऊ झोला बोकेर घरबाहिर निस्कियो। कथाको यो सुरुको दृश्य पढ्दा नकुल नराम्रो नाति जस्तो लाग्छ, तर वास्तवमा ऊ मायालाई मायाजस्तो नठान्ने धेरै बालबालिकाको प्रतिनिधि हो।

विद्यालय पुग्नासाथ नकुलले आफ्नो मिल्ने साथी मिलनसँग कुरा गर्न थाल्यो। आज कहाँ जाने होला भनेर मिलन पनि उत्सुक थियो। त्यही बेला कक्षा शिक्षक कक्षामा आउनुभयो र आजको कार्यक्रम सुनाउनुभयो। हरेक महिना जस्तै आज पनि उनीहरू शैक्षिक अवलोकन भ्रमणमा जाँदै थिए। भ्रमणमा देखेका, सुनेका र अनुभव गरेका कुरा टिपोट गरेर भोलि कक्षामा सुनाउनुपर्ने भएकाले कापीकलम बोक्न नबिर्सन गुरुआमाले भन्नुभयो। आजको गन्तव्य 'मायाको घर' नाम गरेको वृद्धाश्रम थियो, जहाँ वृद्ध हजुरबुबा हजुरआमाहरू बस्नुहुन्छ।

हजुरबुबा हजुरआमा बस्ने छुट्टै घर पनि हुन्छ र भन्ने कुराले नकुल छक्क पर्‍यो। निरुता, कल्पना, शान्ता, सुशीला, रूपक, चमेली, अखिलेश, रतिया र भोजमानहरू मिठा मिठा गफ गर्दै गाडीमा चढे। मिलन भने केही नबोली चुपचाप बस्यो। नकुलले सोध्दा मिलनले अलि सन्चो नभएको र रिँगटा लागे जस्तो भएको बतायो। साँचो कुरा भने अर्कै थियो, त्यो कुरा कथाले पछि मात्र खोल्छ। केही बेरमै गुडिरहेको बस एउटा गेटका अगाडि घ्याच्च रोकियो।

सबै जना बसबाट हुरुरु तल ओर्लिए। गेटमा ठुला अक्षरले 'मायाको घर' लेखिएको थियो। सबै जना गेटभित्र गएपछि गुरुआमाले अभिवादन गरेर सबैसँग परिचय आदानप्रदान गराउनुभयो। त्यहाँ धेरै जना पाका आमाबुबा हुनुहुन्थ्यो। दुई दुई जना विद्यार्थीको समूह बनाएर प्रत्येक हजुरबुबा हजुरआमासँग अनुभव साटासाट गर्ने कार्यक्रम बनाइयो। यसरी भ्रमण घुमघाम मात्र नभई सिकाइको काम बन्यो। नकुल र मिलनको समूह एक जना वृद्धसँग पर्‍यो। तीनै जना चउरमा रहेको ठुलो रुखको फेदमा बसेर कुरा गर्न थाले।

नकुलले नमस्ते गर्दै आफ्नो र साथीको परिचय दिएर प्रश्न सोध्न अनुमति मागे। चस्मा मिलाउँदै ती हजुरबुबाले आफ्नो नाम हर्कजित हो भन्नुभयो। यहाँ नानीबाबुहरू आइरहन्छन्, विभिन्न जिज्ञासा राख्छन्, रमाइलो गरेर जान्छन् र कसैले त आफ्नो जन्मदिन पनि यहीँ मनाउँछन् भन्दै उहाँले कुरा सुरु गर्नुभयो। नकुलले सोध्यो, तपाईंको घर कहाँ हो र किन यहाँ एक्लै बस्न आउनुभएको हो? हर्कजितको उत्तर सानो तर मार्मिक थियो। उहाँको घर काठमाडौँमै रहेछ।

हर्कजित पहिले छोरा, बुहारी र नाति नातिनीसँगै बस्नुहुन्थ्यो। नातिनीले उहाँलाई धेरै माया गर्थिन् र सधैँ चकलेट बाँडेर मात्र खान्थिन्। छोरा बुहारी दुवै जागिरे भएकाले नातिनीलाई विद्यालय लान र ल्याउन उहाँ आफैँ जानुहुन्थ्यो। नातिनी अत्यन्त चञ्चल स्वभावकी थिइन्। बाटामा उनले सोधेका प्रश्नको उत्तर दिँदा हजुरबुबालाई औधी रमाइलो लाग्थ्यो र उनको मुसुक्क हाँसोले सारा थकाइ मेटिन्थ्यो। समय यसैगरी बित्दै थियो। एक दिन बुहारीले 'मायाको घर' का बारेमा बताइन्। नातिनी पनि एक्लै विद्यालय आउन जान सक्ने भइसकेकी थिइन्। छोरा बुहारी दिनभरि जागिरमा जाने र उहाँ एक्लै धुमधुमती घरमा बसेर पट्यार लाग्दो जिन्दगी बाँचिरहनुभएको थियो। बुहारीले वृद्धाश्रमको कुरा गरेपछि उहाँको मन त्यतै तानियो। छोरा र नातिनीले घरमै बस्न अड्डी कसे पनि उहाँलाई बुहारीको कुरा ठिकै जस्तो लाग्यो र उहाँ यहाँ आउनुभयो। आएको पनि एक वर्ष भइसकेको रहेछ।

नातिनी समय समयमा आउँछिन्, घन्टौँसम्म हजुरबुबासँग खेल्छिन् र रमाउँछिन्। तर घर जाने बेलामा आँखाभरि आँसु पार्दै घर फर्किन अनुरोध गर्छिन्। त्यति बेला हर्कजित आफ्नो मुटु दह्रो पार्नुहुन्छ र सकेसम्म आँसु लुकाउने प्रयास गर्नुहुन्छ, तर अनायासै आँसु बरर झर्छन्। नातिनी आएर आँसु पुछिदिन्छिन्। नातिनी गएपछि उहाँ उनी गएको बाटो हेर्दाहेर्दै कहिलेकाहीँ यही चौतारीमा टोलाएर भुसुक्कै निदाउनुहुन्छ। यहाँ उहाँ जस्ता धेरै पाकाहरू बस्छन् र सुखदुःखका कुरा गर्छन्। यो कुराले वृद्धाश्रम कस्तो ठाउँ हो भन्ने राम्ररी देखाउँछ। यहाँ माया छ, साथ छ र सम्मान पनि छ, तर आफ्नै घरको न्यानो भने पूरा हुँदैन।

हजुरबुबाका कुरा सुनेर मिलन सुँक्कसुँक्क रुन थाल्यो। नकुलले सोध्यो कि किन यसरी रोएको, धेरै भावुक नबन, मनमा केही लागेको भए हामीलाई भन, आफ्नो मनको कुरा भनेपछि हलुका हुन्छ। तब मिलनले आफ्नो पीडा खोल्यो।

मिलनलाई आफ्नो हजुरबुबाको झलझली याद आयो। हजुरबुबाले उसलाई असाध्यै माया गर्नुहुन्थ्यो, तर मिलनलाई भने हजुरबुबाको गनथन पटक्कै मन पर्दैनथ्यो। हजुरबुबा कान कम सुन्नुहुन्थ्यो र बोल्दा ठुलो स्वर निकाल्नुहुन्थ्यो। कथा सुनाउनुहुन्थ्यो, त्यो पनि मिलनलाई मन पर्दैनथ्यो। मिलनले धेरै दुःख दिँदा पनि उहाँ मुसुक्क हाँस्नु मात्र हुन्थ्यो। घरमा आमाबुबालाई पनि हजुरबुबाको बानी मन पर्दैनथ्यो। बुबाले लुकाएर दिएको खानेकुरा र लुगाफाटो आमाले थाहा पाउँदा घरै उचालेर कराउनुहुन्थ्यो। मिलन आमाकै पक्ष लिएर कुरा लगाउँथ्यो र बुबा चुप लागिरहनुहुन्थ्यो। हजुरबुबा मन अमिलो पारेर आँखाभरि आँसु बोकेर नबोली बस्नुहुन्थ्यो। एक दिन बुबाले हजुरबुबालाई खै कहाँको वृद्धाश्रममा छाडेर आउनुभएछ। तीन वर्ष भयो, मिलनले हजुरबुबालाई भेटेको छैन, उहाँको काखमा सुतेर कथा सुनेको छैन र औँला समातेर घुमेको छैन। अब उसलाई हजुरबुबालाई भेटेर माफी माग्न मन छ र सँगै लिएर घर जान मन छ। 'मैले मेरो हजुरबुबालाई चिन्नै सकिनँ' भन्दै मिलन रुन थाल्यो।

रोइरहेको मिलनलाई हर्कजितले सम्झाउनुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि नानी नरोऊ, यसमा तिम्रो केही गल्ती छैन, हामी बुढाबुढीहरूको अलि कचकचे बानी हुन्छ अनि केटाकेटीहरूको चकचके। आफ्ना मनका कुरा आमाबुबालाई भन्न सुझाव दिँदै उहाँले भन्नुभयो कि उहाँहरूले अवश्य सुन्नुहुने छ र हजुरबुबासँग अवश्य भेट गराउनुहुने छ। मिलनले फेरि सोध्दा हर्कजितले धाप मार्दै 'चिन्ता नगर, ढुक्क पर' भन्नुभयो। मिलनले आँसु पुछेर पुलुक्क हेर्दै साँच्चै हो भनेर सोध्यो। नकुलले पनि साथीलाई ढाडस दियो र भन्यो कि उसकी हजुरआमा घरमै हुनुहुन्छ, उसलाई हजुरआमाको अत्ति नै माया लाग्छ र हजुरआमाको काखमा सुतेर कथा नसुनी निद्रै लाग्दैन।

त्यसपछि गुरुआमा र अरू साथीहरू चौतारीको वरिपरि भेला भए। आआफ्नो खाजा खाए, रमाइला गीत गाए, नाचे र रमाए। हजुरबुबा हजुरआमाका अनुभवका कथा सुने र आफूले पनि सुनाए। आँखाका नानी जस्ता बालबालिकाहरू अनुभवका खानी पाकाहरूको सम्मानमा रमाए र ताली बजाए। तीन बजेपछि सबै जना 'मायाको घर' बाट बिदा लिएर विद्यालय फर्के र आआफ्ना घर गए।

घरमा पुग्नासाथ गेटबाटै 'हजुरआमा' भन्दै नकुल दौडियो। सधैँ झैँ हजुरआमा मुसुमुसु हाँसेर उभिरहनुभएको थियो। उहाँले भन्नुभयो कि नाति आएछ, झट्ट लुगा फेर, नातिलाई मन पर्ने खाजा खिर बनाएकी छु, कपाकप खाऊ अनि घुम्न पनि जाऔँला। नकुलले खुसी हुँदै भन्यो कि पहिला हजुरआमाले बुनिदिनुभएको स्विटर हेरौँ र कलर चाहिँ आफूलाई मन पर्ने हुनुपर्छ है। बिहान जुन स्विटर उसलाई चाहिँदैनथ्यो, बेलुका त्यही स्विटर उसका लागि सबैभन्दा प्यारो भयो। कथाको सन्देश यही एउटा वाक्यमा अटाएको छ।

'मायाको घर' ले पाका मानिसप्रतिको हाम्रो व्यवहारमाथि प्रश्न गर्छ। बुढेसकाल कसैलाई पनि नछोड्ने अवस्था हो, त्यसैले आज पाकाहरूलाई जसरी व्यवहार गरिन्छ, भोलि आफूले पनि त्यस्तै व्यवहार पाउँछ। पाका मानिस बोझ होइनन्, उनीहरू अनुभवका खानी हुन्। उनीहरूलाई पैसा भन्दा बढी माया, समय र सम्मान चाहिन्छ। वृद्धाश्रम आफैँमा नराम्रो ठाउँ होइन, त्यहाँ साथ र हेरचाह हुन्छ। तर आफ्नै सन्तानको न्यानो साथ पाइरहेको मानिसलाई वृद्धाश्रम पठाउनु भने मायाको हार हो। कथाले यो कुरा उपदेश दिएर होइन, नकुल र मिलनको बदलिँदो मनस्थिति देखाएर सिकाउँछ। यही नै यस कथाको सबल पक्ष हो।

• तर्कवितर्क : मनमा कुरा खेलाई मनैमा विचार गर्ने काम
• अवलोकन : निरीक्षण
• भ्रमण : घुमफिर
• वृद्धाश्रम : बुढाबुढीहरू बस्न बनाएको आश्रम
• जिज्ञासा : जान्ने इच्छा
• अनायास : अचानक
• सम्मान : आदर, सत्कार
• पछुतो : पश्चात्ताप

यस कथामा अनुकरणात्मक शब्दको प्रयोग निकै धेरै छ। यिनले वाक्यलाई जीवन्त बनाउँछन्। 'नकुल रोयो' भन्दा 'नकुल सुँक्कसुँक्क रोयो' भन्दा दृश्य नै आँखा अगाडि आउँछ। यस्ता शब्द जुनसुकै क्रियासँग जोडिँदैनन्, प्रत्येक शब्दको आफ्नै मिल्ने क्रिया हुन्छ।

क्रियाले काम मात्र जनाउँदैन, बोल्नेको भाव पनि जनाउँछ। कुनै क्रियाले केवल सूचना दिन्छ भने कुनैले आदेश दिन्छ। यही भावका आधारमा क्रियालाई छुट्याइन्छ। यी वाक्य हेरौँ। विद्यालयमा प्रार्थनासभा समाप्त भयो। सबै विद्यार्थीहरू सरासर कक्षाकोठामा गए। गुरुआमाले हाजिरी लिनुभयो र पाटीमा शीर्षक लेख्नुभयो। यी सबै क्रियाले कुनै काम भयो वा भएन भन्ने सामान्य सूचना मात्र दिन्छन्।

अब गुरुआमाको निर्देशन हेरौँ। किताब पल्टाओ। कथा मनमनै पढ। नबुझेका शब्दहरूमा रेखाङ्कन गर। ती शब्दहरूलाई कापीमा सार। यहाँ पल्टाओ, पढ, गर र सार भन्ने क्रियाले सूचना दिँदैनन्, आज्ञा वा आदेश दिन्छन्।

सम्भावनार्थ क्रियाले निश्चित सूचना पनि दिँदैन र आदेश पनि दिँदैन। यसले सम्भावना मात्र देखाउँछ। 'म विद्यालय जाउँला' भन्नुको अर्थ जाने सम्भावना छ भन्ने हो। 'तँ राम्ररी पढ्लास्' मा पनि पढ्ने सम्भावना जनाइएको छ। यसैगरी 'उनीहरू समयमै पुग्लान्' र 'त्यो सफल होला' पनि सम्भावनार्थका उदाहरण हुन्। यी तिनै प्रकार एउटै वाक्यमा तुलना गरेर हेर्दा फरक छिटो बुझिन्छ। हामी पनि घुम्न जान्छौँ भन्नु सामान्यार्थ हो, हामी पनि घुम्न जाऔँ भन्नु आज्ञार्थ हो र हामी पनि घुम्न जाउँला भन्नु सम्भावनार्थ हो।

नेपालीमा 'र' वर्ण अरू वर्णसँग दुई तरिकाले जोडिन्छ। पहिलो तरिकामा अगाडिको वर्णको हलन्तमा 'र' जोडिन्छ र त्यो वर्णको तल र-कार बस्छ। दोस्रो तरिकामा 'र' अगाडि आउँछ र पछिल्लो वर्णको शिरमा चिन्ह बनेर बस्छ। यही शिरमा बस्ने चिन्हलाई रेफ भनिन्छ।

यस कथामै दुवै प्रकारका उदाहरण भेटिन्छन्। र-कार भएका शब्द: प्रश्न, प्रयास, भ्रमण, वृद्धाश्रम, प्रवेश, क्रमशः। रेफ भएका शब्द: हर्कजित, वर्ष, गर्नु, कार्यक्रम, सर्प, दर्शन। लेख्दा र-कार तल र रेफ माथि बस्छ भन्ने कुरा सम्झिए गल्ती हुँदैन।

प्रश्न १ / १६