पानी कहाँबाट आउँछ भन्ने प्रश्नको उत्तर हाम्रै वरिपरि छ । कतै जमिन खनेर बनाइएको इनार छ, कतै गाउँबिचबाट बगेको खोला छ, कतै पहाडको काखमा फैलिएको ताल छ । हिमालको फेदबाट झरेको सानो खोलो तल झर्दै जाँदा ठुलो नदी बन्छ र त्यही नदी अन्त्यमा समुद्रमा पुग्छ । यी सबै पानीका स्रोत हुन् । तल दिइएका पाँचओटा दृश्य राम्ररी हेर र प्रत्येकको नाम आफ्नै कापीमा लेख ।

यी पाँचओटा स्रोतलाई पानीको परिमाणका आधारमा बढीदेखि कमको क्रममा राख्दा समुद्र पहिलो नम्बरमा आउँछ, त्यसपछि नदी, त्यसपछि ताल, त्यसपछि खोला र सबैभन्दा कम पानी दिने इनार पर्छ । यीबाहेक धारा, कुवा, पँधेरो, मूल, कुलो, पोखरी, हिमाल र झरना पनि पानीकै स्रोत हुन् । समुद्रमा पानी सबैभन्दा धेरै भए पनि त्यो नुनिलो हुन्छ, त्यसैले हामीले पिउने र खेतमा लगाउने पानी नदी, खोला, मूल र इनारबाटै पाउँछौँ ।

'पानीको कथा' शान्तदास मानन्धरले लेखेको निबन्ध हो । यसमा लेखकले पानीको महत्त्व घरभित्रको सानो कामदेखि सुरु गरेर संसारभरिका ठुला सहरको बसाइसम्म पुर्‍याएका छन् । लेखक पाठकलाई सिधै प्रश्न सोध्छन्, आमा र किसानको बोली उनीहरूकै शब्दमा सुनाउँछन् र बिस्तारै पानीले पृथ्वीको अनुहार नै फेरेको कुरामा पुग्छन् । सजिलो बोलीचाली, घरैको उदाहरण र बिचबिचमा सोधिएका प्रश्नले यो निबन्धलाई पढिरहूँ लाग्ने बनाएको छ ।

जिउनका लागि हावा जत्तिकै पानी पनि चाहिन्छ । यो कुरा हामीलाई थाहा छ, तर पानी दिनभरि कति ठाउँमा चाहिँदो रहेछ भन्ने कुरा आमालाई सोध्दा मात्र खुल्छ । आमा भन्नुहुन्छ, बिहान सबेरै उठ्नेबित्तिकै मुख धुनुपर्छ, हातगोडा धुनुपर्छ र एकदुई गिलास पानी पिउनुपर्छ । त्यसपछि भान्साको पालो आउँछ । पानी नभई भान्सा चल्दैन र सरसफाइ पनि हुँदैन । घरका गमलामा फूल फुलेर आँगन सिँगारिने पनि पानी हालेपछि मात्र हो ।

• बिहान उठेर मुख र हातगोडा धुन
• एकदुई गिलास पानी पिउन
• चामल भिजाउन र भात पकाउन
• तरकारी सफा गर्न
• भाँडाकुँडा माझेर धोइपखाल्न
• चर्पी सफा गर्न
• नुहाउन र लुगा धुन
• गमलाका बिरुवामा हाल्न

खेतमा काम गरिरहेका किसानलाई सोध्यौँ भने उहाँ अर्कै कुरा सुनाउनुहुन्छ । पानी भएन भने खेत बाँझै रहन्छ, माटाले मात्र केही दिन सक्दैन । पानी भएपछि मात्र माटाले हामीलाई अन्न, सागपात र फलफूल दिन्छ । त्यसैले पानी माटाको ज्यान हो र माटाको ज्यान भनेको हाम्रै ज्यान हो । टन्टलापुर घाममा पसिना काढ्दै कुलो खनिरहेको किसानले खेतको तिर्खा मेटाउनकै लागि आफूलाई मरिमेट्दै हुन्छ ।

कारखानामा काम गर्ने दाजु र दिदीहरूको अनुभव झन् चकित पार्ने खालको छ । पानी नभए तातिएको मेसिन नै चिसिँदैन । एउटा उदाहरण लिऊँ, हामीले लेख्ने कागत बनाउने कारखानामा एक टन कागत बनाउन झन्डै दुई लाख लिटर पानी चाहिन्छ । यति धेरै पानी नभई हातमा एउटा कापी पनि आइपुग्दैन ।

पानीको मोल पानी नहुँदा मात्र थाहा हुँदो रहेछ । लेखकले एउटा वनभोजको सम्झना गरेका छन् । जङ्गल थियो, डाँडा थियो, नयाँ ठाउँ थियो, पुग्नेबित्तिकै खुब डुले, खेले र रमाइलो गरे । तर नजिकै कुवा, धारा र खोल्सा केही नभएपछि साह्रै हैरानी भयो । एकैछिनअघि हाँसिरहेका र खेलिरहेका उनीहरू तिर्खाएर आकुलव्याकुल भए । वनभोज रमाइलो त हुन्छ नै, तर साँच्चैको रमाइलो त पानीको बन्दोबस्त भएपछि मात्र हुन्छ ।

जङ्गलको एउटा कुनामा सानो मूल थियो र त्यहाँबाट अलिअलि पानी निस्किरहेको थियो । त्यो भुलभुले जस्तै थियो र वरिपरिको जङ्गल भने विशाल थियो । त्यति सानो धारोले पनि माटो खन्ने र पन्छाउने काम छाडेन । निरन्तर निस्किरहेको त्यही पानी जम्मा हुँदै जाँदा सानो दह जस्तो देखियो, समय बित्दै जाँदा त्यसले ठुलो तालको रूप लियो र कालान्तरमा त्यही तालबाट नदी निस्कियो । त्यो नदी अरू खोलानालासित मिसिएर बग्न थाल्यो ।

बग्दै जाँदा एक ठाउँमा पहाडले नदीलाई छेक्यो । त्यसबेला नदी रिसले मुर्मुरिँदै आफ्ना छालहरूले पहाडलाई हान्न थाल्यो र भन्यो, छाड, मेरो बाटो ! नछेक मलाई ! भिजेका चट्टानलाई चर्काउन त्यसबेला घाम, हावा र ऋतु परिवर्तनले पनि त्यतिकै काम गरे । आखिरमा नदीले अघि बढ्ने बाटो बनाइछाड्यो र त्यसपछि पनि आफ्नो बाटालाई फराकिलो पार्ने काम गर्दै रह्यो । यही निरन्तरता नै पानीको सबैभन्दा ठुलो बल हो ।

पानीले उपत्यका बनाउने काम पनि गरेको छ । पोखरा सेती गण्डकीको उपत्यका हो र काठमाडौँ यहाँका वाग्मती, विष्णुमती आदि नदीहरूले बनाएको उपत्यका हो । मानिसहरू भन्छन्, काठमाडौँ खाल्डो उहिले एउटा ताल थियो र पछि यहाँको पानी चोभारको गल्छी काटेर बगाइएको थियो । यसरी पानी सुकेपछि मात्र काठमाडौँ सहर बसालिएको थियो । पानीले पृथ्वीको अनुहार फेर्ने काम गरेको थियो र यो काम नथाकीकन अहिले पनि गरिरहेको छ ।

नदीको स्वभाव कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा एक जना कविले दुई हरफमै भनिदिएका छन् :

यो गीत नदीको हो । नदी सधैँ बगिरहन्छ, आफ्नै गतिमा तल तल, आफ्नै तालले कलकल गर्दै । उसलाई कसैको लेखाजोखा राख्ने फुर्सद छैन । तर मानिसहरू भने पानीको हिसाब राख्छन् । जहाँ धारो, पनेरो, कुवा, नदीनाला र मूल हुन्छन्, त्यहाँ बस्ती हुने गर्छ । जहाँ पानीको छेलोखेलो हुन्छ, त्यहाँ बसोबास पनि बाक्लो हुन्छ ।

बस्तीहरूको इतिहासले पनि यही भन्छ । पानी सजिलै मनग्गे पाइने ठाउँमा नै ठुलठुला सहर विकसित भएका छन् । नदीले पानी त दिन्छ नै, पानीका साथै यसले अन्य सुविधाहरू पनि दिन्छ । त्यसैले संसारका पुराना र ठुला सहर नदीकै छेउमा बसेका छन् ।

मिश्रको काहिरोलाई त नाइल नदीको कोसेली नै भन्छन् । अमेरिकाको मिसिसिपी र रुसको भोल्गा नदीका किनारमा पनि ठुला ठुला सहर छन् । हाम्रै मुलुकमा हेर्दा पनि कतिपय सहरबजार नदीकै किनारमा छन् ।

ठुलठुला नदीका दोभानहरूमा घाट हुन्छन् । दोभानमा जसरी दुई फरक दिशाहरूबाट बग्दै आइपुगेका दुई नदी मिल्छन्, त्यसरी नै दोभानका वारि र पारिका भेगका मानिसहरू त्यहाँ आएर भेला हुन्छन् । तिनीहरू एकले अर्काको लाभ र हितलाई हेरेर आफ्ना अनुभवहरू सुन्ने सुनाउने अर्थात् साटफेर गर्छन् । बिस्तारै त्यो दोभान तिनीहरूबिचको व्यापारको दोभानमा फेरिन थाल्छ । त्यही ठाउँ पछि ज्ञान, सिप, प्रगति र विकासको केन्द्रका रूपमा विकसित हुन्छ ।

नदीले जोड्ने र छुट्याउने दुवै काम गर्छ । दुई मुलुकबिच पानी बोक्दै बगिरहेको कुनै नदीले वारि र पारिका ती दुई मुलुकलाई भेष र भाषादेखि रीतिरिवाज र सामाजिक मान्यतासमेत बेग्लै देखिने गरी अलग्याइदिन्छ । सिमारेखाका रूपमा नाम राखिएको त्यस्तै अर्को नदीले भने नदी वारि र पारिका दुई मुलुकलाई गाँस्ने मितेरी गाँठोको काम पनि गरिरहेको हुन्छ । आखिर यो सब नदीको कथा हो, पानीको कथा हो ।

पानीको उपयोग प्रायः सबै कुरामा हुन्छ । पिउन, खाना पकाउन, लुगा धुन, नुहाउन र सरसफाइ गर्न मात्र होइन, उद्योगधन्दा चलाउन र खेतीपाती गर्न पनि पानी नभई हुँदैन । पानी ऊर्जाको स्रोत पनि हो । पानीबाटै जलविद्युत् आयोजना सञ्चालन गरिन्छ र यसरी उत्पादन गरिएको विद्युतीय ऊर्जाले कोठा मात्र उज्यालो पार्दैन, सानादेखि ठुलासम्म कलकारखाना चलाउँछ । रेडियो, टेलिभिजन, कम्प्युटर आदि विद्युतीय उपकरण चलाउन आवश्यक पर्ने ऊर्जा पनि त्यसैले उत्पादन गर्छ । पृथ्वीको चार खण्डमध्ये तीन खण्ड पानीले नै ओगटेको छ । त्यसैले हाम्रो जीवनमा र सभ्यताको निर्माणमा पानीको ठुलो महत्त्व रहेको छ ।

• आकुलव्याकुल : आत्तिएको
• भुलभुले : भुल भुल गरी उम्रेको पानी
• कालान्तर : धेरै पछिको समय
• छाल : वायुको प्रभावले नदी, तलाउ, समुद्र आदिको पानी वेगले बहँदा उठेको लहर, तरङ्ग
• उत्पत्ति : निस्कने काम
• गल्छी : दुई पहाडको बिचमा खाँच वा सोतो परेको ठाउँ
• छेलोखेलो : चाहिनेभन्दा बढी
• दोभान : दुई वा दुईभन्दा बढी नदीहरू मिल्ने ठाउँ
• घाट : नदीको दायाँबायाँको किनार
• साटफेर : मालसामान साटासाट गर्ने काम
• रीतिरिवाज : पहिलेदेखि चलिआएको नियम

पुरुष फेर्दा कर्ता मात्र फेरिँदैन, क्रियाको रूप पनि सँगै फेरिन्छ । तल केही वाक्य कोष्ठकमा दिइएको निर्देशनअनुसार फेरिएका छन् :

• म खेल्न जान्छु । (द्वितीय पुरुष) तिमी खेल्न जान्छौ ।
• ऊ ६ कक्षामा पढ्छ । (प्रथम पुरुष) म ६ कक्षामा पढ्छु ।
• उनीहरू आज कता गएछन् ? (द्वितीय पुरुष) तिमीहरू आज कता गएछौ ?
• तिनीहरू पनि फुटबल खेल्छन् । (प्रथम पुरुष) हामी पनि फुटबल खेल्छौँ ।
• हामी अब कथा पढ्छौँ । (द्वितीय पुरुष) तिमीहरू अब कथा पढ्छौ ।
• तिमीहरू आज कता जान्छौ ? (तृतीय पुरुष) उनीहरू आज कता जान्छन् ?
• तँ पनि भनेको मान्छस् । (तृतीय पुरुष) ऊ पनि भनेको मान्छ ।

करणलाई अकरणमा लैजाँदा क्रियामा न, ना वा दैन जस्ता अंश थपिन्छन् । जस्तै, भाइ भनेको मान्छ भन्ने करण वाक्य अकरणमा भाइ भनेको मान्दैन हुन्छ । तल दिइएका वाक्य उल्टो रूपमा लेखिएका छन् :

• आज पानी पर्ला । आज पानी नपर्ला ।
• उनीहरूले खेल जितेछन् । उनीहरूले खेल जितेनछन् ।
• साथीले धोका दिँदैन । साथीले धोका दिन्छ ।
• उनीहरू बजार नजाऊन् । उनीहरू बजार जाऊन् ।
• हामी पोखरा गएका छौँ । हामी पोखरा गएका छैनौँ ।
• उनीहरू भोलि फर्कलान् । उनीहरू भोलि नफर्कलान् ।

प्रश्न १ / १८