नेपाल भूगोलमा सानो देश हो, तर यहाँको रूप एकनासको छैन। तराईको समथर जमिनदेखि हिमालको हिउँसम्म हरेक ठाउँले आफ्नै सुन्दरता बोकेको छ। जनकपुरको जानकी मन्दिर कलाको उदाहरण हो। कर्णाली नदीमाथि उभिएको पुलले सुदूरपश्चिमलाई देशका अरू भागसँग जोड्छ। मुस्ताङका सुक्खा भिर र सेता घरहरू देख्दा अर्कै संसार पुगेजस्तो लाग्छ। पोखराको फेवातालको सफा पानीमा हिमालको छायाँ जस्ताको तस्तै परेको देखिन्छ। यस्ता ठाउँ हेर्दा जोसुकैको मन रमाउँछ।

यति धेरै सुन्दर ठाउँ भए पनि मानिसलाई सबैभन्दा प्यारो आफू जन्मेकै ठाउँ लाग्छ। आफ्नो गाउँको पाखो, आफ्नै पँधेरो र आफ्नै खेतबारीको सम्झना अरू कतै गएर पूरा हुँदैन। यही मायालाई राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेले 'लाग्दछ मलाई रमाइलो' कवितामा गाएका छन्।

यो कविता राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेले लेखेका हुन्। यसमा कविले आफ्नो गाउँ, आफ्नो लेक र आफ्नो देशप्रतिको माया पहिलो पुरुषमा, अर्थात् 'म' भनेर व्यक्त गरेका छन्। हरफहरू लय हालेर गाउन मिल्ने गरी मिलाइएका छन्, त्यसैले यसलाई सुस्तरी वाचन गर्दा गीत गाएजस्तै सुनिन्छ।

यस कवितामा गाउँघर र प्रकृतिसँग जोडिएका केही शब्द आएका छन्। यी शब्दको अर्थ थाहा नभई हरफको चित्र मनमा बन्दैन, त्यसैले यिनलाई पहिले राम्ररी बुझौँ।

• पखेरो : भिरालो परेको पहाडी जमिन
• पँधेरो : खानेपानी लिन जाने कुवा, धारो
• बैँसी : पहाडपर्वतका फेदीको मलिलो जमिन
• प्याउली : पहिलो फूल फुल्ने बुटो वा त्यसैको फूल
• न्याउली : निलो टाउको, हरियो पुच्छर र रातो भुँडी हुने एक जातको चरो
• सप्तर्षि : ध्रुवतारालाई परिक्रमा गर्ने सातओटा ताराहरूको समूह
• बिरानु : अपरिचित
• पार : डाँडा वा पहाडको पल्लो पाटो

कविले सुरुकै दुई हरफमा आफ्नो मन कहाँ अडिएको छ भन्ने कुरा खोलिदिन्छन्। उनलाई अरू कुनै ठाउँभन्दा आफ्नै पाखापखेरो रमाइलो लाग्छ। पाखापखेरो भनेको गाउँको भिरालो जमिन हो, जहाँ घर छन्, गह्रा छन् र गोरेटो बाटो छ। त्यही पाखाको फेदमा पानी भर्ने पँधेरो छ र त्यो पँधेरो हिमालचुलीभन्दा तल पर्छ। 'हिमालचुली मन्तिर' भन्ने शब्दले ठाउँको ठाडो चित्र दिन्छ। माथि हिउँ परेको चुचुरो, त्यसैको मुनि गाउँ, अनि गाउँको छेउमा पँधेरो। दुई हरफमै कविले आफ्नो ठाउँ कहाँ छ र कस्तो छ, दुवै देखाइदिएका छन्। यहाँ 'मेरै' भन्ने शब्दमा जोड परेको छ, किनभने सुन्दर ठाउँ धेरै हुन सक्छन् तर आफ्नो एउटै हुन्छ।

अब कविको आँखा गाउँबाट माथि र तल दुवैतिर पुग्छ। माथि लेकमा लालीगुराँस फुलेको छ, तल बैँसीमा प्याउली फुलेको छ। लेक भनेको उच्च र चिसो भाग हो भने बैँसी भनेको पहाडको फेदीको मलिलो जमिन हो। यसरी एउटै हरफमा कविले आफ्नो ठाउँको माथिल्लो र तल्लो, दुवै भागको फूल देखाइदिन्छन्।

त्यसपछि दुई चराको कुरा आउँछ। परेवाले पीरति अर्थात् मायाको बोली बास्छ भने न्याउलीले विरहको बोली बोल्छ। एउटै ठाउँमा माया र बिछोड दुवैको आवाज सुनिन्छ भन्ने बुझाउन कविले यी दुई चरा छानेका हुन्। बेलुका आकाशमा सप्तर्षिका सातओटा तारा एउटा ताँती बनाएर उदाउँछन् र टाढाबाट हेर्दा त्यो ताँतीले हिमाललाई छोएजस्तो देखिन्छ। त्यही जुनेली उज्यालोमा साथीहरू गीत गाउँदागाउँदै रात बिताउँछन्। गाउँको रात सुनसान होइन, त्यहाँ स्वर छ, सङ्गत छ र रमाइलो छ भन्ने भाव यहाँ आउँछ।

यहाँ कविताको भाव फेरिन्छ। अघिसम्म कवि आफ्नै गाउँ हेरिरहेका थिए, अब उनी परदेशमा छन्। हिमचुलीको सम्झना आउँछ र आँखाबाट आँसुका ढिका खस्छन्। 'ढिका' भनेको ठुला थोपा हो, त्यसैले यहाँ रुनु सामान्य होइन, गहिरो हो। कवि भन्छन्, यो बिरानु अर्थात् अपरिचित मुलुकमा जति बसे पनि माया बस्दैन। ठाउँ राम्रो हुँदैमा मन बस्दैन, मन त आफ्नो माटोमा मात्र अडिन्छ। नौ डाँडाको पारि, अर्थात् धेरै पहाड नाघेपछि उनको प्रीतिको देश छ। अन्तिम हरफ कविताको सबैभन्दा गहिरो वाक्य हो। मनमा घाम नलागे, अर्थात् मनभित्रै खुसी नभए, बाहिर जति उज्यालो भए पनि संसार अँध्यारो लाग्छ। बाहिरको उज्यालोले भित्रको अँध्यारो हटाउँदैन भन्ने कुरा कविले यसै हरफमा भनेका छन्।

परदेशमा उभिएका कविले आकाशमा बादल हिँडेको देख्छन् र त्यो बादल उनको काली लेकतिरै ताकेर गइरहेको छ। बादललाई हातले छुन सकिँदैन, तर हेर्दै कति कोमल देखिन्छ भन्ने कुरा कवि भन्छन्। यहाँ बादल केवल पानीको बाफ होइन, त्यो घर पुग्ने बाटो देखाउने साथी हो। त्यसैको छायाँले कविलाई दौडाएर लैजान्छ, अर्थात् मन बादलसँगै गाउँतिर उड्छ। बादल पुगेको ठाउँमा इन्द्रेनी लाग्छ र त्यो इन्द्रेनी यति मीठो लाग्छ कि हेर्दाहेर्दै परेला भिजिहाल्छन्। आफ्नो ठाउँको सम्झनाले आँखा रसाउँछ भन्ने भाव यसरी चित्र बनाएर भनिएको छ।

जन्मभूमिको माया प्रकृतिकै मायासँग जोडिएको हुन्छ। प्रकृतिलाई खुला किताब मानेर पढ्न सक्ने मानिसले जीवन बाँच्ने तरिका पनि त्यहीँबाट सिक्छ। यस्तै भाव बोक्ने अर्को कविताको अंश यसरी चल्छ।

यहाँ पानीलाई गुरु मानिएको छ। पानी सङ्लिएर सफा बस्छ, त्यसैगरी मानिसले पनि आफ्नो आनीबानी सफा राख्नुपर्छ भन्ने सिकाइएको छ। काँडाको बिचमा पनि फूल हाँसेकै हुन्छ, त्यसैले दुःख र कठिनाइको बिचमा पनि मुस्कुराउन सिक्नुपर्छ भन्ने अर्थ अन्तिम हरफले दिन्छ।

यस कवितामा हरेक जोडी हरफको अन्त्यमा तुक मिलेको छ। त्यही मिलनले वाचन गर्दा लय बन्छ। तल तुक मिलेका जोडी हेर्नुहोस्।

• पखेरो र पँधेरो
• प्याउली र न्याउली
• ताँतीले र साथीले
• खसाली र बसाली
• मेरो र अँधेरो
• बादल र कोमल
• छायाले र मायाले

कविले लोकगीतमा सुनिने सोझो र मीठो भाषा प्रयोग गरेका छन्। 'मन्तिर', 'हेरूँ', 'बादलु' जस्ता गाउँले रूपले कवितालाई माटोको नजिक ल्याएको छ। कविता 'म' भनेर लेखिएकाले पाठकलाई कविको मनको कुरा सिधै सुनिरहेजस्तो लाग्छ।

कवितामा लय मिलाउन शब्दको क्रम उलटपुलट पारिन्छ। गद्यमा लेख्दा भने कर्ता पहिले, त्यसपछि कर्म वा अन्य पद, र क्रियापद अन्त्यमा राख्नुपर्छ। तल कविताका हरफलाई गद्यमा मिलाएर लेखिएको छ।

• लाग्दछ मलाई रमाइलो मेरै पाखा पखेरो । = मलाई मेरै पाखा पखेरो रमाइलो लाग्दछ ।
• हिमाल छुन्छ बेलुकी सप्तर्षिका ताँतीले । = बेलुकी सप्तर्षिका ताँतीले हिमाल छुन्छ ।
• जुनेली रात बिताउँछन् गाउँदागाउँदै साथीले । = साथीले जुनेली रात गाउँदागाउँदै बिताउँछन् ।
• सम्झन्छु म हिमचुली आँसुको ढिका खसाली । = म आँसुको ढिका खसाली हिमचुली सम्झन्छु ।
• दौडाई लान्छ मलाई यै बादलु छायाले । = यै बादलको छायाले मलाई दौडाई लान्छ ।

कवितामा आएको 'सप्तर्षिका ताँती' पनि समूहवाची प्रयोग हो। कुन वस्तुको समूहलाई कुन शब्दले जनाउँछ भन्ने तल दिइएको छ।

नेपालीमा केही शब्द सधैँ जोडी बनेर आउँछन्। कवितामा आएको 'पाखापखेरो' यस्तै जोडा शब्द हो। यसमा दोस्रो शब्दले पहिलोको अर्थलाई फराकिलो बनाइदिन्छ।

• पाखा : पाखापखेरो
• खेत : खेतबारी
• मिठो : मिठोनमिठो
• दाल : दालभात
• गाउँ : गाउँघर
• सहर : सहरबजार
• टोल : टोलछिमेक
• बाटो : बाटोघाटो

नयाँ शब्द सिकेपछि त्यसलाई आफ्नै वाक्यमा प्रयोग गर्नुपर्छ, तब मात्र शब्द टिक्छ। तल केही उदाहरण छन्।

• पाखापखेरो : हाम्रो गाउँको पाखापखेरो बर्खामा हरियो हुन्छ ।
• पँधेरो : आमा बिहानै पँधेरोबाट पानी लिन जानुहुन्छ ।
• लेक : जाडोमा लेकमा हिउँ पर्छ ।
• जुनेली : जुनेली रातमा बाटो राम्ररी देखिन्छ ।
• कोमल : नानीको हात कति कोमल छ ।

प्रत्यय जोडिएपछि पुरानै धातुबाट नयाँ शब्द बन्छ र त्यसको अर्थ पनि फेरिन्छ। जस्तै घोक्नु भन्ने धातुमा अन्ते जोडिएपछि 'घोकन्ते' बन्छ, जसको अर्थ बुझ्दै नबुझी घोक्ने भन्ने हुन्छ। पढ्नुमा आइ जोडिएपछि 'पढाइ' बन्छ, जुन काम होइन कामको नाम हो। तल केही शब्दको बनोट दिइएको छ।

नेपाली वाक्यमा क्रियापद एक्लै चल्दैन। कर्ता कस्तो छ, त्यसैअनुसार क्रियापदको रूप फेरिन्छ। यही मिलानलाई सङ्गति भनिन्छ र यसका तीन रूप छन्।

• भाइ घरबाट आयो ।
• बहिनी बजार गई ।
• मेरी छोरी पढ्छे ।
• मेरो छोरो फुटबल खेल्छ ।
• विनिता कविता लेख्छे ।

पहिले कर्ता ठिक छान्नुपर्छ, त्यसपछि क्रियापद आफैँ मिल्न थाल्छ। तल खाली ठाउँमा ठिक सर्वनाम राखिएका वाक्य छन्।

• हामी मामाघर जान्छौँ ।
• तँ खेल्न जान्छस् ।
• उनीहरू मेरो घर आए ।
• तिनीहरू त घर पुगेछन् ।
• म नेपाली किताब पढ्छु ।

अब उल्टो तरिकाले हेरौँ। सर्वनाम दिइएको छ भने क्रियापद त्यसैसँग मिल्ने छान्नुपर्छ।

• म समयमै विद्यालय पुग्छु ।
• तिमी राम्ररी नाच्यौ ।
• ऊ सबैले भनेको मान्छ ।
• उनीहरू खेल्न जान्छन् ।

बोल्दा हतारमा पुरुषसङ्गति बिग्रन्छ। बिग्रेका वाक्य यसरी मिलाउनुपर्छ।

• म पनि तिमीसँगै जान्छौ । = म पनि तिमीसँगै जान्छु ।
• तिमी मलाई बोलाउँछ । = तिमी मलाई बोलाउँछौ ।
• तपाईं बजार जान्छस् । = तपाईं बजार जानुहुन्छ ।
• तँ भनेको मान्नुहुन्छ । = तँ भनेको मान्छस् ।

• मञ्चमा पाँचसात जना बालबालिकाहरू खेलिरहेको छ । = मञ्चमा पाँचसात जना बालबालिका खेलिरहेका छन् ।
• बुबा दिनभरि अफिसमा काम गर्छ । = बुबा दिनभरि अफिसमा काम गर्नुहुन्छ ।
• मेरो आमा विद्यालयमा पढाउँछ । = मेरी आमा विद्यालयमा पढाउनुहुन्छ ।
• म पनि त दिनभरि काम गर्छ नि । = म पनि त दिनभरि काम गर्छु नि ।
• दिदी समाज सेवा गर्छ । = दिदी समाज सेवा गर्नुहुन्छ ।

तल दिइएका शब्दमा शिरबिन्दु लगाएपछि तिनको ठिक रूप बन्छ। हरेक शब्दमा शिरबिन्दुपछि य, र, व, श, स वा ह मध्ये कुनै एक अक्षर आएको छ।

• संस्कृत, संयोग, संवाद, संहार
• सिंह, संश्लेषण, संस्कृति, संरक्षण
• संरचना, संसार, हंस, अंश

आफ्नो ठाउँ छोडेर टाढा जानुपर्दाको पीडा नेपाली साहित्यमा धेरै लेखिएको छ। 'मुनामदन' त्यस्तै पीडा बोक्ने निकै मन पराइएको खण्डकाव्य हो। यसका रचयिता महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा हुन्। यसमा मदन धन कमाउन ल्हासा जान्छन् र मुना घरमा एक्ली पर्छिन्। झ्याउरे लोकलयमा लेखिएकाले यो सजिलै गाउन र सम्झन सकिन्छ। यसमा आएका केही शब्दका अर्थ तल दिइएका छन्।

ठाउँको माया मानिसको मायासँगै जोडिएर आउँछ। घरमा भाइबहिनी छन्, हजुरबुबा र हजुरआमा छन्, बुबाआमा छन्, कहिलेकाहीँ बिरामी आफन्त पनि हुन्छन् र गोठमा गाईवस्तु छन्। भाइबहिनीलाई पढाइमा सघाउनु र झगडा नगर्नु उनीहरूको हेरचाह हो। हजुरबुबा र हजुरआमालाई औषधि समयमै दिनु र उहाँहरूको कुरा धैर्यले सुन्नु हेरचाह हो। बुबाआमाको काममा हात बढाउनु हेरचाह हो। बिरामी आफन्तलाई सफा ओछ्यान र न्यानो खाना चाहिन्छ। गाईवस्तुलाई समयमै घाँस, पानी र सफा गोठ चाहिन्छ। यी सबै काम गर्दा घर आफैँ रमाइलो बन्छ, अनि मान्छे जहाँ पुगे पनि यही घर सम्झन्छ। घरका ठुलाबडासँग उहाँहरूको बाल्यकालको कुरा सोधेर सुन्नु पनि राम्रो बानी हो, किनभने त्यहाँबाट आफ्नै ठाउँको पुरानो कथा थाहा हुन्छ।

प्रश्न १ / २०