हामी दिनहुँ प्रयोग गर्ने धेरै वस्तु कुनै न कुनै मानिसको लामो मिहिनेतको फल हो। बत्ती बाल्दा, फोन गर्दा, रेडियो सुन्दा वा किताब पढ्दा हामी कसैको वर्षौंको खोज र परिश्रमको सुविधा भोगिरहेका हुन्छौँ। यस्ता नयाँ कुरा पत्ता लगाउने मानिसलाई आविष्कारक भनिन्छ। तल केही परिचित वस्तु दिइएका छन्। तिनलाई हेर्नुहोस् र प्रत्येकसँग जोडिएको नाम सम्झने प्रयास गर्नुहोस्।

यी छ ओटा वस्तु र तिनका आविष्कारकको जोडा तल दिइएको छ। यसलाई राम्ररी हेर्नुभयो भने आविष्कारक भनेको कस्तो मानिस हो भन्ने केही सङ्केत पनि पाइन्छ। यी सबै मानिसले आफ्नो समयका मानिसलाई नभएको कुरा जुटाइदिए।

संसारको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आविष्कार कुन होला भन्ने प्रश्नको एउटै उत्तर हुँदैन। कसैलाई पाङ्ग्रा ठुलो लाग्ला, कसैलाई छापाखाना, कसैलाई बिजुली। तर एउटा कुरा सबै आविष्कारमा साझा छ, त्यो हो नयाँ कुरा जान्ने चाहना। त्यही चाहना बोकेर हिँडेका एक जना अमेरिकी आविष्कारकको जीवनकथा यहाँ पढ्न लागिएको छ।

जीवनीमा लेखकले आफ्नो मनगढन्ते कुरा हाल्न पाउँदैन। जे भएको हो, त्यही मिति र ठाउँसहित लेखिन्छ। त्यसैले जीवनी पढ्दा घटनाहरू प्रायः समयको क्रममा आउँछन्। जीवनीको अर्को विशेषता भनेको यसले पाठकलाई प्रेरणा दिन्छ। कुनै व्यक्तिले दुःख झेलेर, पटकपटक असफल भएर पनि हार नमानी काम गरेको कुरा पढ्दा पढ्नेलाई पनि आफ्नो काममा लाग्ने बल मिल्छ। थोमस एल्भा एडिसनको जीवनी त्यस्तै जीवनी हो।

यन्त्र उपकरणको निर्माणमा विद्युत् शक्तिको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। विद्युत् शक्तिकै प्रयोगबाट कलकारखाना र उद्योगधन्दा चल्छन् र त्यसैले धेरै मुलुक समृद्ध बनेका छन्। विद्युतीय चिम, फोनोग्राफ र ब्याट्रीजस्ता महत्त्वपूर्ण वस्तु आविष्कार गर्न सफल हुने अमेरिकी महान् आविष्कारक हुन् थोमस एल्भा एडिसन।

उनको जन्म सन् १८४७ फेब्रुअरी ११ का दिन अमेरिकाको ओहायो राज्यअन्तर्गत पर्ने मिलान भन्ने गाउँमा भएको थियो। उनी स्यामुएल एडिसन र न्यान्सी एडिसनका सातौँ तथा अन्तिम सन्तानका रूपमा जन्मेका थिए। पछि उनको परिवार मिसिगन राज्यको पोर्टह्युरन भन्ने ठाउँमा बसाइँ सर्‍यो। त्यहाँ बसाइँ सरेपछि उनलाई एउटा स्थानीय विद्यालयमा भर्ना गरियो। उनी त्यतिखेर सात वर्षका भइसकेका थिए।

तर उनले त्यस विद्यालयमा केवल तीन महिना मात्र पढ्न पाए। कुशाग्र र जिज्ञासु स्वभावका थोमसलाई घरमै उनकी आमाले भाषा र गणितका धेरै कुरा सिकाइन्। छोराको जिज्ञासु स्वभावलाई चिनेर उनले धेरै किताब पढ्न उत्प्रेरित गरिन्। यसले थोमसमा जीवन र जगत्प्रति धेरै उत्सुकता थपिदियो। यही उत्सुकताले थोमसलाई महान् वैज्ञानिक बन्न प्रेरित गर्‍यो।

थोमस एल्भा एडिसनले तेह्र वर्षको उमेरमा पत्रिका बेच्ने काम थाले। उनी रेल्वे स्टेसनमा, रेलका डिब्बाहरूमा, चोकमा र गल्लीमा गएर कराई कराई पत्रिका बेच्थे। पत्रिका बेच्दाबेच्दै उनी त्यसमा छापिएका विभिन्न वैज्ञानिक आविष्कार तथा नयाँ प्रविधिहरूका बारेमा पढ्न थाले। यसरी पढ्दापढ्दै उनमा वैज्ञानिक आविष्कारतर्फ विशेष रुचि पलायो। उनी आविष्कार र आधुनिक प्रविधिसँग गाँसिएका समाचार तथा लेखहरू र पुस्तकहरू खोजी खोजी पढ्न थाले।

यस्तैमा एक दिन एउटा तीन वर्षको बालक कुनै कारणले रेलको लिकमा खस्न पुग्यो। पत्रिका बेचिरहेका थोमसले त्यस बालकलाई परबाट आइरहेको रेलले किच्नबाट बचाए। आफ्नो छोराको ज्यान बचाएकामा कृतज्ञ बनेका त्यस बालकका बाबुले उनलाई टेलिग्राफ अपरेटरको काम सिकाए। पन्ध्र वर्षको उमेरमै उनी टेलिग्राफ अपरेटिङमा सिद्धहस्त भइसकेका थिए।

पाँच वर्षसम्म उनले टेलिग्राफ अपरेटरका रूपमा काम गरे। कामसँगै उनले विद्युतीय विज्ञानसँग गाँसिएका धेरै कुराहरूको अध्ययन र प्रयोगहरू पनि गरे। उन्नाइस वर्षको उमेरसम्ममा उनी विद्युतीय विज्ञानमा पोख्त भइसकेका थिए। यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा यो हो कि उनको यो सिकाइ कुनै ठुलो विद्यालय वा विश्वविद्यालयबाट आएको होइन, काम गर्दागर्दै आएको हो।

सन् १८६८ मा उनी बोस्टन गए। बोस्टन त्यतिखेर विज्ञान, कला र संस्कृतिको केन्द्रका रूपमा प्रसिद्ध थियो। त्यहाँ उनले विभिन्न कम्पनीहरूमा काम गरे। बोस्टनकै वेस्टन युनियन कम्पनीमा काम गर्दागर्दै उनले एउटा विद्युतीय भोटिङ रेकर्डर मेसिनको आविष्कार गरे। तर यो आविष्कार व्यावसायिक रूपमा सफल भएन, अर्थात् यसलाई किन्ने मानिस भेटिएनन्।

त्यसपछि उनी सन् १८६९ मा न्युयोर्क गए। त्यहाँ उनले युनिभर्सल स्टक प्रिन्टर नामक यन्त्रको आविष्कार गरे। त्यो आविष्कारलाई एउटा टेलिग्राफ कम्पनीले चालिस हजार डलरमा किन्यो। आफ्नो आविष्कारको बिक्रीबाट आएको पैसाले उनले न्युजर्सीको नेवार्क भन्ने ठाउँमा सन् १८७० मा एउटा सानो प्रयोगशाला बनाए। यहाँबाट उनको जीवनको नयाँ अध्याय सुरु भयो, किनभने अब उनीसँग आफ्नै प्रयोग गर्ने ठाउँ थियो।

थोमस एल्भा एडिसनले सन् १८७१ मा मेरी स्टिलवेलसँग विवाह गरे। विवाहपश्चात् उनले धेरै आविष्कारहरू गरे। यसै क्रममा सन् १८७६ मा न्युजर्सीकै मेन्लो पार्कमा बसाइँ सरेपछि उनले त्यहाँ विशाल प्रयोगशाला र औद्योगिक यन्त्रहरूको अनुसन्धान र बिक्री केन्द्र स्थापना गरे।

सन् १८७७ मा उनले पहिलो ध्वनि रेकर्ड गर्ने फोनोग्राफ बनाए। त्यही फोनोग्राफको आविष्कारबाटै टेपरेकर्डरको आविष्कारमा महत्त्वपूर्ण सहयोग मिल्यो। त्यसको दुई वर्षपछि अर्थात् सन् १८७९ मा उनले आजकल हामीले प्रयोग गर्ने बिजुलीको बल्बको आविष्कार गरे। यस्ता आविष्कारहरूले थोमसलाई प्रसिद्धिको शिखरमा पुर्‍यायो र आर्थिक रूपमा पनि अझ सम्पन्न बनायो।

सन् १८८४ को कुनै एउटा दिन उनका लागि दुःखद् दिन रह्यो। उनकी प्राणप्यारी पत्नी मेरी स्टिलवेलले उनको जिम्मेवारीमा तीन सन्तान सुम्पिएर सदाका लागि बिदा लिइन्। त्यस बेलासम्ममा उनको परिवार वेस्ट अरेन्जमा बसाइँ सरिसकेको थियो। सन् १८८६ मा आफूभन्दा उन्नाइस वर्ष कान्छी मिना मिलरसँग उनको भेट भयो। मिना मिलर उनको जन्मथलोतिरकै थिइन्। तिनै सुन्दरी मिलरसँग त्यही वर्ष उनको दोस्रो विवाह भयो र तिनबाट पनि उनलाई दुई सन्तान प्राप्त भयो।

विवाहपश्चात् पनि उनी आफ्नो घरनजिकै बनाएको विशाल प्रयोगशालामा काम गरिरहन्थे। उनको त्यो प्रयोगशाला यति विशाल थियो कि पहिलो विश्वयुद्ध हुनुभन्दा पहिले त्यहाँ दश हजार जना मानिसहरू काम गर्दथे। उनले त्यही प्रयोगशालामा अरू धेरै कुराहरूको आविष्कार गरे। त्यस्ता आविष्कारहरूमध्ये चलचित्र बनाउने क्यामेरा पनि एक हो। उनकै आविष्कार फोनोग्राफ त्यति बेलाको मनोरञ्जनको महत्त्वपूर्ण घरेलु साधन बनिसकेको थियो। यस्तोमा चलचित्र (मोसन पिक्चर्स) बनाउने क्यामेराको आविष्कार दुनियाँकै मनोरञ्जनको महत्त्वपूर्ण साधन ठहरियो।

थोमसले आफ्नो जीवनकालमा हजारौँ कुराहरूको आविष्कार गरेका छन्। उनको नाममा अमेरिकामा १०९३ ओटा पेटेन्ट राइट (प्रतिलिपि अधिकार) सुरक्षित छ। यस्ता अनेक आविष्कारमार्फत मानव सभ्यतालाई अझ उचाइ दिने थोमसले धेरै असफलताहरू पनि बेहोरेका थिए। भनिन्छ, बिजुलीको बल्ब बनाउने क्रममा उनको ९९९९ पटकको प्रयोग असफल भएको थियो तर १०००० पटकमा उनी सफल भए।

सन् १९१४ मा उनको प्रयोगशालाको आधा भागभन्दा धेरै जलेर ध्वस्त भएको थियो। यस्तो ठुलो क्षतिमा पनि विचलित नभई उनले भनेका थिए, “मलाई दुःखमनाउ छैन। यो आगलागीसँगै मेरा कमजोरीहरू पनि जलेर खरानी भए। हो म ६७ वर्षको भइसकेँ तर पनि म तुरुन्त नयाँ ढङ्गले प्रयोगशाला निर्माण गर्छु।” नभन्दै उनले पुनः उक्त प्रयोगशालालाई अझ विशाल र आधुनिक बनाएका थिए।

यस्ता अजस्र प्रेरणाका स्रोत, महान् वैज्ञानिकको निधन सन् १९३१ अक्टोबर १८ मा भयो। उनी बितेको धेरै वर्षपछि पनि उनका आविष्कारहरू हाम्रो दैनिक जीवनमा चलिरहेका छन्। सन्ध्याको बत्ती, गीत सुनाउने साधन र चलचित्र, यी सबैको जरा उनकै प्रयोगशालामा पुग्छ।

• कुशाग्र : साह्रै चनाखो
• जिज्ञासु : जान्न चाहने
• उत्सुकता : उत्सुक हुनुको भाव
• प्रेरित : प्रेरणा गरिएको
• आविष्कार : नयाँ सिद्धान्तको प्रतिपादन गर्नु
• प्रविधि : कुनै काम गर्दा अँगालिने खास विधि वा प्रक्रिया
• टेलिग्राफ : कुनै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बिजुलीको सहायताले खबर पुर्‍याउने साधन
• अपरेटर : मेसिन, यन्त्र आदि चलाउने व्यक्ति
• सिद्धहस्त : सिपालु
• अजस्र : लगातार, निरन्तर

नेपाली भाषामा प्रयोग हुने सबै शब्द नेपालीकै मौलिक शब्द होइनन्। छिमेकी भाषा, नेपालभित्रकै अरू भाषा र विदेशी भाषाबाट पनि धेरै शब्द भित्रिएका छन्। कुन शब्द कुन भाषाबाट आएको हो भन्ने कुरालाई शब्दस्रोत भनिन्छ। तल केही शब्द र तिनका शब्दस्रोत दिइएका छन्।

माथिको जीवनीमै अङ्ग्रेजी भाषाबाट आएका धेरै शब्द छन्। ती हुन् टेलिग्राफ, अपरेटर, फोनोग्राफ, टेपरेकर्डर, मेसिन, कम्पनी, डलर, पेटेन्ट, ब्याट्री र क्यामेरा। यी शब्दका ठाउँमा नेपाली शब्द नभएकाले तिनलाई जस्ताको तस्तै प्रयोग गरिन्छ।

केही शब्दको सोझो अर्थभन्दा फरक लाक्षणिक अर्थ पनि हुन्छ। तल त्यस्ता चार शब्द, तिनका अर्थ र वाक्यमा प्रयोग दिइएको छ।

तलको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र मोटा अक्षरका शब्दको बनोटमा ध्यान दिनुहोस्। आमाको मुख हेर्ने दिन अबेला नगरी प्रशान्तले आमालाई उपहार दियो। अनमोल रत्न पाए जसरी आमाले प्रशान्तको उपहारप्रति आकर्षण देखाउनुभयो। त्यसपछि अत्यधिक खुसी हुँदै, अरूको बेवास्ता गर्दै प्रशान्तलाई मात्र आशीर्वाद दिनुभयो।

• अबेला (अ + बेला)
• प्रशान्त (प्र + शान्त)
• उपहार (उप + हार)
• अनमोल (अन + मोल)
• आकर्षण (आ + कर्षण)
• अत्यधिक (अति + अधिक)
• बेवास्ता (बे + वास्ता)

उपसर्ग आफैँमा स्वतन्त्र शब्द होइन, तर शब्दको अगाडि जोडिनेबित्तिकै त्यसले पूरै शब्दको अर्थ बदलिदिन्छ। जस्तै, बेला भन्नाले समय बुझिन्छ भने अबेला भन्नाले समय नाघेको अवस्था बुझिन्छ। तल केही उपसर्गबाट बनेका दुई दुई ओटा शब्द दिइएका छन्।

• प्र : प्रगति, प्रयोग
• उप : उपकार, उपचार
• अन : अनमेल, अनपढ
• आ : आगमन, आजीवन
• बे : बेठिक, बेहोस
• वि : विदेश, विशेष
• प्रति : प्रतिदिन, प्रतिफल
• सु : सुपुत्र, सुगन्ध

तलको कुराकानी पढ्नुहोस्। हामी खेत तर्फ गयौँ अनि काम गरिरहेका किसानसँग सोध्यौँ भने उहाँले नै भन्नुहुने छ, “ओहो! माटो महत्त्वपूर्ण कुरा हो तर पानी भएन भने त माटासित केही बाँकी रहँदैन नि। धत्! यति जाबो कुरा पनि तिमीलाई भन्नुपर्छ? पानी भएपछि मात्र पो माटाले हामीलाई अन्न, सागपात र फलफूल सब कुरो दिन्छ।”

अब यसै आधारमा तलको वाक्यका रेखाङ्कित पदको पदवर्ग छुट्याउन सकिन्छ। हिजो म, गोपाल, लतिका, राधा, हरिश र बुबा जङ्गल घुम्न गयौँ। जङ्गलछेउ पुग्नेबित्तिकै हरिशले भन्यो, “आब्बुइ! कति घना जङ्गल! जङ्गली जनावरले पो आक्रमण गर्ला कि?” यहाँ हिजो क्रियाविशेषण हो, बित्तिकै दुई कुरा जोड्ने संयोजक हो, आब्बुइ विस्मयादिबोधक हो र पो निपात हो।

नेपालीमा केही शब्द नाकबाट स्वर निकालेर उच्चारण गरिन्छ। त्यस्तो उच्चारण देखाउन अक्षरमाथि चन्द्रबिन्दु ( ँ ) लगाइन्छ। चन्द्रबिन्दु नलगाउँदा शब्द अशुद्ध हुन्छ र कहिलेकाहीँ अर्थै फेरिन्छ। तल केही शब्द तिनको शुद्ध रूपसहित दिइएका छन्।

प्रश्न १ / २०