मान्छेले आफ्नो कुरा टाढाको अर्को मान्छेसम्म पुऱ्याउन धेरै पहिलेदेखि लेखेर पठाउने गरेका छन्। हुलाकको व्यवस्था नहुँदा चिठी बोकेर उड्ने परेवा नै सन्देशवाहक बन्थे। पछि हुलाक खुल्यो र खाममा टिकट टाँसेर चिठी पठाउन थालियो। हुलाकी घरघरै पुग्छन् र चिठी हातमै थमाइदिन्छन्। टिकट भनेको चिठी ओसार्न सरकारलाई तिरेको शुल्कको प्रमाण हो, त्यसैले टिकट नटाँसी पठाइएको चिठी गन्तव्यसम्म पुग्दैन।

आज सन्देश पठाउने बाटो झन् छिटो भएको छ। विद्युतीय चिठी अर्थात् इमेलबाट लेखेको कुरा क्षणभरमै टाढाको मान्छेकहाँ पुग्छ। तर बाटो जति नै फेरिए पनि लेखिने कुराको ढाँचा भने आफ्नै ठाउँमा उभिएको छ।

लेखिने पत्रका दुई किसिम हुन्छन्। साथी वा आफन्तलाई लेखिने घरायसी चिठी अनौपचारिक हुन्छ, त्यसमा मनमा आएको कुरा आफ्नै पाराले लेख्न पाइन्छ। कार्यालय, विद्यालय वा कुनै संस्थालाई लेखिने पत्र भने औपचारिक हुन्छ, त्यसको ढाँचा बाँधिएको हुन्छ। यही औपचारिक लेखनको एउटा रूप हो, निवेदन।

निवेदनको भाषा विनम्र र आदरार्थी हुन्छ। यसमा माग गरिन्छ, आदेश दिइँदैन। एउटा निवेदनमा एउटै विषय मात्र राखिन्छ, दुई तिनओटा कुरा एकैचोटि मिसाइँदैन। व्यहोरा छोटो, स्पष्ट र सत्य हुनुपर्छ। जुन मितिमा लेखिएको हो सो मिति र अन्त्यमा निवेदकको नाम अनिवार्य हुन्छ। कसैलाई देखाउनुपर्ने कागज भए त्यो पनि सँगै संलग्न गरिन्छ।

डँडेलधुराकी कक्षा ६ की एक विद्यार्थीले आफ्नो विद्यालयका प्रधानाध्यापकलाई लेखेको निवेदन यस्तो छ।

मिति : २०७७/०९/११

श्रीमान् प्रधानाध्यापक,

श्री नवदुर्गा माध्यमिक विद्यालय

लाटामाडौँ, नवदुर्गा २, डँडेलधुरा

विषय : शैक्षिक भ्रमणमा सहभागी हुन पाऊँ भन्ने सम्बन्धमा ।

महोदय,

उपर्युक्त सम्बन्धमा हाम्रो विद्यालयले हिउँदे बिदामा कक्षा ६ का विद्यार्थीहरूका लागि पाँच दिने “लुम्बिनी देवघाट शैक्षिक भ्रमण कार्यक्रम” आयोजना गरेको कुरा विद्यालयको सूचना बोर्डबाट थाहा पाएँ । उक्त कार्यक्रम हामी जस्ता विद्यार्थीलाई अत्यन्तै फलदायी हुने तथ्य सबैलाई थाहा नै छ । त्यसैले म पनि उक्त कार्यक्रममा सहभागी भई लाभान्वित हुन सकूँ भन्ने उद्देश्यले मेरा अभिभावकको स्वीकृतिपत्रसहित यो निवेदन पेस गरेकी छु । मलाई यो मौका प्रदान गर्नुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु ।

निवेदक

सुप्रिया ऐर

कक्षा ६

क्रमसङ्ख्या २३

यो निवेदनमा सुप्रिया ऐरले आफूलाई शैक्षिक भ्रमणमा जान दिइयोस् भनी अनुरोध गरेकी छन्। उनले कार्यक्रमको खबर कहाँबाट पाइन् भन्ने कुरा पहिले खुलाएकी छन्, त्यसपछि त्यो कार्यक्रम विद्यार्थीका लागि फलदायी हुन्छ भन्ने कारण दिएकी छन् र अन्त्यमा अभिभावकको स्वीकृतिपत्र पनि साथै राखेकी छन्। यसरी खबर, कारण र प्रमाण तीनै कुरा राखिएकाले निवेदन बलियो बनेको छ।

भाषा हेर्नुहोस्। कतै पनि जिद्दी वा गुनासोको शब्द छैन। “अनुरोध गर्दछु”, “पाऊँ”, “महोदय” जस्ता आदरार्थी शब्दले पत्रलाई विनम्र बनाएका छन्। निवेदन लेख्नेले आफ्नो कक्षा र क्रमसङ्ख्या पनि लेखेकी छन्, जसले विद्यालयलाई निवेदक को हो भनी चिन्न सजिलो पार्छ।

शैक्षिक भ्रमण विशेष गरेर कुनै सांस्कृतिक, प्राकृतिक, ऐतिहासिक एवम् पुरातात्त्विक ठाउँ आदिको अवलोकनार्थ गर्ने गरिन्छ। लुम्बिनी र देवघाट यस्तै ठाउँ हुन्, जहाँ पुगेपछि विद्यार्थीले किताबमा पढेको कुरा आफ्नै आँखाले देख्न पाउँछन्।

किताबी ज्ञान मात्र मानिसलाई पर्याप्त हुँदैन। जीवनमा व्यावहारिक ज्ञानको पनि अझ बढी आवश्यकता पर्छ। व्यावहारिक ज्ञान कि त गरेर कि त प्रत्यक्ष अवलोकन भ्रमणबाट प्राप्त गरिन्छ। प्रत्यक्ष अवलोकन भ्रमणबाट प्राप्त गरेको ज्ञान चिरस्थायी प्रकृतिको हुन्छ। पढेर मात्र थाहा पाएको कुरा बिर्सिन सकिन्छ, तर आफैँले देखेको र गरेको कुरा वर्षौंसम्म मनमा बस्छ। त्यसैले विद्यालयले आफ्नो अवस्था हेरेर विद्यार्थीलाई विभिन्न प्रकृतिको शैक्षिक भ्रमणमा सहभागी गराउने गर्दछ।

निवेदनको ढाँचा तलका नौ चरणमा बाँधिएको हुन्छ। यी चरण क्रम मिलाएर लेख्दा मात्र निवेदन पूरा हुन्छ।

• पानाका दायाँपट्टि सिरान भागमा सो निवेदन लेखेका दिनको मिति उल्लेख गर्ने
• मिति उल्लेख गरिसकेपछि त्यसैको मुन्तिर एक पङ्क्ति छोडेर बायाँपट्टि निवेदन गर्नुपर्ने कार्यालय वा संस्थालाई वा त्यसका पदाधिकारीलाई, खासगरी प्रमुखलाई सम्बोधन गर्ने
• सम्बोधन गरिसकेपछि त्यसैको मुन्तिर उक्त कार्यालय वा संस्थाको नाम लेख्ने
• कार्यालयको नामको मुन्तिर ठेगाना लेख्ने
• ठेगानापछि पुनः एक पङ्क्ति छोडेर निवेदन लेख्नुपर्ने विषय लेख्ने
• निवेदनको विषय लेखिसकेपछि पुनः एक पङ्क्ति छोडेर पुनः सम्बोधन (महोदय वा महाशय) लेख्ने
• पुनः सम्बोधन गरिसकेपछि त्यसको तलतिर पुनः एक पङ्क्ति छोडेर विषयलाई खुलस्त पार्ने गरी आवश्यक कुराहरू लेख्ने
• त्यसपछि एक पङ्क्ति छोडेर पानाको दायाँतिर ‘भवदीय वा निवेदक वा तपाईंको’ आदि लेख्ने
• ‘भवदीय वा निवेदक वा तपाईंको’ को ठिक मुन्तिर निवेदकको हस्ताक्षर, नाम र ठेगाना लेख्ने

यति गरिसकेपछि निवेदन पूर्ण हुन्छ। यसलाई खामबन्दी गर्नु परे प्रेषक र प्रापकको नाम वा पद र ठेगाना घरायसी चिठीअनुसार नै लेख्नुपर्छ।

निवेदन एक जनाले माथिल्लो निकायलाई लेख्छ भने सूचना निकायले सबैलाई जनाउँछ। स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले जारी गर्ने यस्तै एउटा सूचनामा भनिएको छ, मौसमी रुगाखोकी र ज्वरोले विभिन्न उमेर समूहका व्यक्तिहरू बिरामी पर्छन्। यो रोगको प्रकोप नेपालका विभिन्न भूभागमा समय समयमा देखापर्छ। वर्षा यामको सुरु तथा अन्त्य र जाडो यामको सुरु तथा अन्त्यमा साधारणतया रुगाखोकी, ज्वरो तथा एन्फ्लुएन्जाका बिरामी बढी देखापर्छन्। सूचनाको अन्त्यमा जारी गर्ने निकायको नाम लेखिएको हुन्छ, त्यसैले सूचना कसले भनेको हो भन्ने कुरा पढ्नेले सजिलै थाहा पाउँछ।

सूचनामा उल्लेख भएका लक्षणहरू यी हुन्।

• ज्वरो आउने
• टाउको दुख्ने, घाँटी दुख्ने
• रुगा र खोकी लाग्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने
• बच्चाहरूलाई झाडापखाला पनि लाग्न सक्ने

यसबाट बच्न सूचनाले सर्वसाधारणलाई निम्नलिखित उपायहरू अपनाउन अनुरोध गरेको छ।

• खोक्दा र हाच्छ्युँ गर्दा सफा कपडा वा रुमाल वा पाखुराले नाक र मुख छोप्ने
• साबुन पानीले मिचिमिची हात धुने
• पोसिलो र झोल पदार्थ प्रशस्त मात्रामा पिउने
• ज्वरो आएका व्यक्तिले प्रशस्त हावा ओहोरदोहोर गर्ने कोठामा आराम गर्ने
• अनावश्यक रूपमा मानिसहरूको भिडभाडमा नजाने
• घरेलु उपचारबाट स्वास्थ्यमा सुधार नभएमा नजिकको स्वास्थ्य केन्द्रमा जाने

एउटा नमुना समवेदनामा दुर्गा मा.वि. का पूर्व प्रधानाध्यापक तथा शिक्षासेवी सन्तलाल चौधरीको २०७७/०२/१५ गते ७७ वर्षको उमेरमा असामयिक निधन भएको खबरले दुःखी बनाएको व्यहोरा लेखिएको छ। तस्बिरको एकातिर जन्म २००१ जेठ ५ गते र अर्कातिर मृत्यु २०७७ जेठ १५ गते भनी लेखिएको छ। स्वर्गीय सन्तलाल चौधरीको आत्माप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै शोकसन्तप्त परिवारजनप्रति धैर्य धारण गर्ने शक्ति मिलोस् भनी हार्दिक समवेदना प्रकट गरिएको छ। त्यो समवेदना दुर्गा मा.वि. परिवार, घोराही, दाङका अध्यक्ष सीताराम मजगैँयाका तर्फबाट प्रकाशित छ।

समवेदनामा यी कुरा नछुटाई राखिन्छन्।

• सिरानमा ‘समवेदना’ भन्ने शीर्षक
• दिवङ्गत व्यक्तिको तस्बिर
• जन्म मिति र मृत्यु मिति
• दिवङ्गत व्यक्तिको नाम, पद र योगदानको छोटो चिनारी
• श्रद्धाञ्जली र परिवारप्रति धैर्यको कामना
• समवेदना प्रकट गर्ने व्यक्ति वा संस्थाको नाम, पद र ठेगाना

लेखेर मात्र होइन, बोलेर पनि सहानुभूति दिन सकिन्छ। साथी कुनै प्रतिस्पर्धाबाट बाहिरिएर निराश छ भने उसको मिहिनेतको प्रशंसा गरेर अर्को पटकको तयारीतिर मन फर्काउने कुरा गर्नुपर्छ। कसैको आफन्त गुमेको बेला धेरै प्रश्न सोध्नुभन्दा छेउमा बसिदिनु र सान्त्वनाका दुई शब्द भन्नु नै ठुलो सहारा हुन्छ।

निमन्त्रणा पत्र पनि औपचारिक लेखनकै रूप हो। यसमा कसको विवाह हो, बेहुला र बेहुलीको नाम, दुवैतर्फका आमाबुबाको नाम, निमन्त्रणा दिने व्यक्तिको नाम र नाता, समारोह हुने ठाउँ अनि मिति र समय लेखिन्छ। निमन्त्रणा पत्रको भाषा हर्षले भरिएको र आदरपूर्ण हुन्छ, किनभने यो कसैलाई खुसीमा सामेल हुन बोलाउने पत्र हो।

यी वाक्य हेर्नुहोस्। बहिनी अहिले पारि जाँदै छे। ऊ बिस्तारै हिँड्दै छे। ऊ पारि त्यतिकै गएकी हो। भोलि सायद सुटुक्क यता फर्कन्छे। ऊ भान्जीलाई भेट्न आउँछे। यी वाक्यमा अहिले, पारि, बिस्तारै, त्यतिकै, भोलि, सुटुक्क, यता र भेट्न जस्ता शब्दहरूले क्रियाका बारेमा थप कुरा बुझाएका छन्।

अर्को किसिमका शब्द पनि छन्, जो नामकै पछाडि टाँसिएर आउँछन्। मेरा केही साथीहरू मेरो घरतर्फ आए। उनीहरूमध्ये केही साथी खेल्न भनी चारैतिर हिँडे। कोही रुखमाथि बसेर रमिता हेरिरहेका थिए। रुखमुनि पनि त्यत्तिकै मानिसहरू थिए।

• घरतर्फ, चउरबाहिर, रुखमाथि, रुखमुनि
• उनीहरूमध्ये, हामीभन्दा, साथीहरूसित, चारैतिर
• मेरा लागि, कुरा मात्र, तिमीहरूभन्दा, साथीसित

यो अनुच्छेद पढ्नुहोस्। रामको घरको भ्याल खोलेर बाँदर भित्र पस्यो। त्यसलाई देखेर बुबाले भने, ए राम, उठ्, बाँदर आयो। हेर् त्यसले के के बिगार गऱ्यो। त्यसलाई एउटा लट्ठी लिएर खेद्। यति भनेर दुवै बाबुछोरा बाँदर धपाउन जान्छन् र बाँदर खेद्छन्। यहाँ केही शब्दको अन्त्यमा हलन्तको चिह्न लागेको छ भने केहीमा लागेको छैन।

एउटै अर्थ दिने दुई शब्दलाई पर्यायवाची भनिन्छ र उल्टो अर्थ दिनेलाई विपरीतार्थी। शैक्षिक भ्रमणको प्रसङ्गबाटै यी जोडी टिप्न सकिन्छ।

प्रश्न १ / १५