संसारले नेपाललाई केही खास नामबाट चिन्छ। सगरमाथा संसारकै सबैभन्दा अग्लो शिखर भएकाले नेपालको नाम पहिलो पटक धेरैले त्यहीँबाट सुन्छन्। लुम्बिनी गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो, त्यसैले नेपाल शान्तिको भूमिका रूपमा चिनिन्छ। पशुपतिनाथ मन्दिरको काठको कला र त्यहाँ जुट्ने आस्थाले नेपाली सभ्यता कति पुरानो हो भन्ने देखाउँछ। वीर गोर्खाली सैनिकको साहसले नेपालको नाम विदेशसम्म पुगेको छ। यी चार पहिचान मात्र होइनन्, नेपालका नदीनाला, वनजङ्गल, धेरै जातजाति, धेरै भाषा, धेरै चाडपर्व र धेरै पहिरन पनि हाम्रो चिनारी हुन्। यही गर्वबाट यो कविता सुरु हुन्छ।

यो कविता देवी नेपालले लेखेका हुन्। यसमा कवि आफैँ बोल्दैनन्, देश आफैँ बोल्छ। 'म देश हुँ' भन्दै नेपालले आफ्ना सन्तानसँग कुरा गर्छ। त्यसैले कविताको नाम मातृभूमिको आवाज राखिएको हो। कविता पाँच श्लोकको छ र हरेक श्लोकमा चार हरफ छन्।

कवितामा आएका केही शब्द दैनिक बोलीचालीमा कम सुनिन्छन्। तिनको अर्थ थाहा नपाई हरफको भाव खुल्दैन, त्यसैले पहिले यी शब्द राम्ररी बुझौँ।

कवितामा भएका केही शब्दलाई पदावलीबाट चिन्न पनि जानौँ। तल दिइएको हरेक अर्थले कवितामै आएको एउटा शब्द बुझाउँछ।

• (क) लक्ष्मीपूजाको भोलिपल्ट बेलुकी भट्याइने गाथा: भैलो
• (ख) कुनै पनि काम राम्रोसँग गर्ने सिप: कला
• (ग) शरीर आदिको उपल्लो भाग: माथ
• (घ) शारीरिक वा बौद्धिक शक्ति लगाएर गरिने काम: श्रम
• (ङ) जाति, वर्ग र पेसाका मानिसको परिचायक पहिरन: भेष

पहिलो श्लोकमा देश आफ्नो परिचय दिन्छ। म टुक्रिएको छैन, म सिङ्गो छु भन्छ। म नै चन्द्रमा हुँ, म नै सूर्य हुँ भन्नुको अर्थ हो, हाम्रो झन्डामा जुन र सूर्य जुन देशका चिनारी हुन्, त्यो देश म आफैँ हुँ। तिमीले लगाउने भेष पनि म हुँ, अर्थात् नेपालीको पहिरनमा देश देखिन्छ। यहाँ कोही पराई छैनन्, सबै भाइभाइ हुन्। जुनसुकै जात, भाषा वा ठाउँको भए पनि सबैले यही भूमिलाई आमा भनेर बोलाउँछन्। त्यसैले कविताको स्वर गर्वको मात्र होइन, मायाको पनि छ।

दोस्रो श्लोकमा देशले आफूलाई कसरी जोगाउने भन्ने बाटो देखाउँछ। संस्कार बाँचेपछि मात्र देश बाँच्छ। दोष र कमजोरी हटाएर आफूलाई सपार्ने बानी नै संस्कार हो। मान्छे हाँस्यो भने वरिपरिको वातावरण पनि हाँसेजस्तै हुन्छ, किनभने ठाउँ सुन्दर देखिने त्यहाँका मान्छेको खुसीले हो। अनि देशले आफ्ना सन्तानलाई बोलाउँछ, फूल उनेर माला बनाऊ र श्रमले मलाई सिँगार। यहाँ स्पष्ट सन्देश छ, देश कुरा गरेर होइन, मिहिनेत गरेर सुन्दर बन्छ।

तेस्रो श्लोक यो कविताको सबैभन्दा सुन्दर कल्पना हो। कविले नेपाललाई एउटा पूर्ण मान्छेको शरीरसँग तुलना गरेका छन्। सबैभन्दा माथि रहेको हिमाल त्यस मान्छेको शिर हो। बिचमा फैलिएको पहाड छाती हो। तल फराकिलो भएर बसेको मधेस काख हो। शरीरमा शिर ठुलो र खुट्टा सानो हुँदैन, सबै अङ्ग बराबरी काम लाग्ने हुन्छन्। त्यसै गरी हिमाल, पहाड र मधेस पनि देशका बराबरका अङ्ग हुन्। एउटा अङ्गलाई माथि र अर्कोलाई तल भन्ने ठाउँ यहाँ छैन। यही कारण कविले लेखेका छन्, यी अङ्ग मेरा सब हुन् समान।

चौथो श्लोक पहिरन र कलाको हो। कवि भन्छन्, दौरा र कुर्ता लगाऔँ, बख्खु लगाऔँ, घलेक र सारीले शरीर सजाऔँ। यी सबै एउटै समुदायका पहिरन होइनन्। दौरा सुरुवाल, बख्खु र घलेक फरक फरक ठाउँ र समुदायका पहिचान हुन्। कविले तिनलाई एकै हरफमा राखेर देखाएका छन् कि नेपालको सुन्दरता यही फरकपनमा छ। त्यसपछि उनी सुदूरपश्चिमको गौरा चाड र देउडाको सम्झना गर्छन्, अनि मिथिला कलाको नाम लिन्छन्। पश्चिमको चाड र पूर्वी तराईको चित्रकला एउटै हरफभित्र आउनुले नेपाल पूर्वदेखि पश्चिमसम्म एउटै हो भन्ने कुरा बुझाउँछ।

पाँचौँ श्लोकमा कविता उत्सवमा पुग्छ। चौँसी र भैलो खेल्न जाऔँ भन्छन् कवि। भैलो तिहारमा लक्ष्मीपूजाको भोलिपल्ट बेलुकी भट्याइने गाथा हो। त्यसपछि रोदी पसेर जीवनगीत गाउने कुरा आउँछ। रोदी गुरुङ समुदायमा चल्ने मनोरञ्जनको ठाउँ हो, जहाँ युवायुवती भेला भएर गीत गाउँछन्। अनि सबै मिलेर धाननाच नाच्ने कुरा आउँछ, जुन पूर्वी नेपालका लिम्बू समुदायको लोक नृत्य हो। यसरी पश्चिमको देउडा, बिचको रोदी र पूर्वको धाननाच एउटै कवितामा भेटिन्छन्। अन्तिम हरफले काम पनि दिन्छ, छरौँ मिली संस्कृतिको सुवास। सुवास भनेको बास्ना हो। फूलको बास्ना जसरी चारैतिर फैलिन्छ, त्यसै गरी हाम्रो संस्कृतिको सुन्दरता सबै मिलेर संसारभरि फैलाऔँ भन्ने आग्रह यहाँ छ।

यो कविताको मूल भाव देशप्रेम र एकता हो। नेपाल आफैँ आमा भएर बोल्दै भन्छ, म सिङ्गो छु, मेरा सन्तानबिच कोही पराई छैनन्। मेरा हिमाल, पहाड र मधेस एउटै शरीरका अङ्ग हुन्। मलाई सजाउने गहना भनेको तिम्रो श्रम हो। मेरा फरक फरक पहिरन, चाडपर्व, गीत र नाच नै मेरो सुन्दरता हुन्। त्यसैले सबै मिलेर संस्कार जोगाऔँ, मिहिनेत गरौँ र संस्कृतिको बास्ना संसारभरि फैलाऔँ। छोटोमा भन्दा, अनेकतामा एकता नै नेपालको साँचो शक्ति हो भन्ने भाव यस कविताले बोकेको छ।

यो कविता पाँच श्लोकमा बाँडिएको छ र हरेक श्लोकमा चार हरफ छन्। हरफहरू लगभग बराबर लम्बाइका छन्, त्यसैले पढ्दा एउटै ताल मिल्छ। हरेक श्लोकका हरफका अन्त्यमा तुक मिलेको छ। पहिलो श्लोकमा चन्द्रसूर्य र चित्रको ध्वनि मिल्छ, भाइ भाइ र मलाईको ध्वनि मिल्छ। तेस्रो श्लोकमा माथ, काख, ठान र समानले तुक जुराउँछन्। यही तुक र तालका कारण कविता गाउँदै पढ्न मिल्छ र सजिलै कण्ठ हुन्छ।

कविताको भाषा सरल छ तर बिम्ब बलियो छ। देशलाई आमा बनाउनु, हिमाललाई शिर र मधेसलाई काख भन्नु, संस्कृतिलाई बास्ना भन्नु, यी सबै बिम्ब हुन्। बिम्ब भनेको एउटा कुरालाई अर्को चिनिने कुरासँग जोडेर देखाउने तरिका हो। यही कारण थोरै शब्दमा धेरै अर्थ अटाएको छ।

कवितामा तुक मिलाउनका लागि शब्दको क्रम उलटपुलट पारिन्छ। त्यही हरफलाई साधारण बोलीचालीको क्रममा लेख्नु गद्यमा लेख्नु हो। यसका लागि तलको क्रम पछ्याउनुहोस्।

• चरण १: हरफलाई बिस्तारै पढेर त्यसमा भएका शब्द छुट्याउनुहोस्।
• चरण २: काम गर्ने को हो, त्यो कर्ता खोज्नुहोस् र सुरुमा राख्नुहोस्।
• चरण ३: जसमाथि काम भएको छ वा जुन कुराबारे भनिएको छ, त्यसलाई कर्तापछि राख्नुहोस्।
• चरण ४: क्रियालाई वाक्यको अन्त्यमा राख्नुहोस्।
• चरण ५: पूरा वाक्य पढेर अर्थ बिग्रिएको छैन भन्ने पक्का गर्नुहोस् र चिह्न मिलाउनुहोस्।

यही तरिकाले कविताका केही हरफलाई गद्यमा लेखेर हेरौँ।

• (क) आमा ! पुकार्छन् सबले मलाई। यसलाई गद्यमा लेख्दा: सबले मलाई आमा पुकार्छन्।
• (ख) गौरा खुलोस् सुन्दर देउडामा। यसलाई गद्यमा लेख्दा: सुन्दर देउडामा गौरा खुलोस्।
• (ग) सिँगार्न आऊ श्रमले मलाई। यसलाई गद्यमा लेख्दा: श्रमले मलाई सिँगार्न आऊ।
• (घ) नेपाल हाँसोस् मिथिला कलामा। यसलाई गद्यमा लेख्दा: मिथिला कलामा नेपाल हाँसोस्।

एउटै अर्थ दिने दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ। कवितामा तुक मिलाउन कविले कहिले एउटा शब्द र कहिले त्यसकै पर्यायवाची शब्द प्रयोग गर्छन्। तल कवितासँग जोडिएका पर्यायवाची शब्द दिइएका छन्।

अब भाषाको एउटा जरुरी कुरामा जाऔँ। तलको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र त्यहाँ कति थरी नाम आएका छन्, हेर्नुहोस्।

अमरसिंह थापा वीर सेनापति थिए। उनको बहादुरीले देशको सिमाना जोगियो। काठमाडौँ, पोखरा र लुम्बिनी हाम्रा प्रसिद्ध ठाउँ हुन्। हाम्रो भूमिमा सुन, चाँदी र तामाजस्ता खनिज छन्। वनमा बाघ, भालु र हात्तीको बथान निस्फिक्री हिँड्छ। हामीले यस्ता जनावरलाई माया गर्नुपर्छ।

• व्यक्ति बुझाउने नाम: अमरसिंह थापा, सेनापति
• स्थान बुझाउने नाम: काठमाडौँ, पोखरा, लुम्बिनी
• द्रव्य बुझाउने नाम: सुन, चाँदी, तामा
• प्राणी बुझाउने नाम: बाघ, भालु, हात्ती
• समूह बुझाउने नाम: बथान, वन
• भाव बुझाउने नाम: बहादुरी, माया

नाम चिन्ने सजिलो उपाय पनि छ। वाक्यमा नाम 'को' र 'के' प्रश्नको उत्तरमा आउँछन्। मानिस बुझाउने नाम सोध्दा 'को' प्रयोग हुन्छ, जस्तै शिक्षक, दिदी, रमेश। मानिसबाहेकका जीव र वस्तु सोध्दा 'के' प्रयोग हुन्छ, जस्तै बिरालो, किताब, धुवाँ। यसैले चरो, गाई र बिरालो प्राणी भए पनि तिनको लागि 'के' नै सोधिन्छ।

एउटै नाम बारम्बार दोहोर्‍याउँदा वाक्य नराम्रो सुनिन्छ। त्यसैले नामको सट्टामा अर्को शब्द राखिन्छ। तलको अनुच्छेदमा रातो अक्षरजस्तै छुट्टिने ती शब्दहरू ध्यान दिएर हेर्नुहोस्।

म नेपाली हुँ। हामी सबै नेपाली हौँ। तिमी नेपाली हौ। तपाईं नेपाली हुनुहुन्छ। ऊ नेपाली हो कि होइन भन्ने मलाई थाहा छैन तर उहाँ चाहिँ नेपाली नै हुनुहुन्छ। पर उभिने मान्छेहरू को हुन् नि ? तिनीहरू त नेपाली जस्ता छैनन्। ती पक्कै पनि विदेशी हुनुपर्छ। त्यो चाहिँ नेपाली हुँदै होइन। यी चाहिँ नेपाली नै हुन्।

सर्वनाम फेरिँदा क्रिया पनि फेरिन्छ। कुन सर्वनामसँग कुन क्रिया मिल्छ, तल हेर्नुहोस्।

अब नामको सट्टामा सर्वनाम राखेर वाक्य कसरी सुधारिन्छ, हेरौँ। न्हुच्छेमान बजार गयो। उसले पत्रिका किन्यो। बुबा शिक्षक हुनुहुन्छ। उहाँ विद्यालयमा पढाउनुहुन्छ। भान्जी मिलनसार छिन्। उनी मिहिनेती पनि छिन्। दोस्रो वाक्यमा नाम नदोहोर्‍याई सर्वनाम राख्दा भाषा सफा र छोटो भयो।

नेपालीमा ह्रस्व इकार र दीर्घ ईकार फरक फरक हुन्। मात्रा फेरिँदा शब्द नै अशुद्ध हुन्छ। कवितामै सिङ्गो, तिम्रो, चित्र, परिवेश, अति, सिँगार्न, मिलेर, मिली, मिथिला र संस्कृति जस्ता शब्दमा ह्रस्व इकार लागेको छ। तल धेरैले गल्ती गर्ने केही शब्दको शुद्ध रूप दिइएको छ।